20 năm đi khắp gần 900 nghĩa trang để đưa liệt sĩ về với gia đình

Gần 20 năm rong ruổi khắp dải đất hình chữ S, đặt chân tới 862 nghĩa trang liệt sĩ, chụp và lưu giữ khoảng 800.000 hình ảnh mộ phần (gồm cả mộ đã biết tên và chưa biết tên), cựu giáo chức Nguyễn Sỹ Hồ đã âm thầm thực hiện một công việc đặc biệt: kết nối thông tin để đưa các liệt sĩ trở về với gia đình.

Những con số ấy phần nào phác họa hành trình bền bỉ, lặng lẽ nhưng đầy day dứt của một người dành trọn quãng đời sau cho việc tìm mộ liệt sĩ, bắt đầu từ chính nỗi đau riêng của gia đình mình.

Người "đưa đò" thầm lặng suốt hai thập kỷ

Ông Nguyễn Sỹ Hồ sinh năm 1956, hiện sinh sống tại TPHCM, là cán bộ ngành giáo dục về hưu. Hành trình tìm mộ liệt sĩ của ông bắt nguồn từ việc đi tìm người anh trai ruột - liệt sĩ Nguyễn Đăng Khoa (sinh năm 1950, quê Hà Tĩnh).

Ngày nhận giấy báo tử, gia đình ông chỉ biết vỏn vẹn dòng thông tin: "Hy sinh tại mặt trận phía Nam". Với ông Hồ, đó là một câu chữ quá mơ hồ, không đủ để lần theo dấu vết của người anh đã ngã xuống.

Nỗi trăn trở ấy theo ông suốt nhiều năm. Mãi đến năm 2006, một chi tiết nhỏ bất ngờ mở ra tia hy vọng. Trong quá trình tìm kiếm, ông tình cờ phát hiện giấy khen của anh trai do Thủ trưởng Trung đoàn 271 ký tặng. Từ manh mối này, ông lần theo lịch sử hoạt động của Trung đoàn 271, xác định đơn vị từng đóng quân tại Phú Giáo (Bình Dương cũ), đồng thời tiếp cận danh sách các liệt sĩ hy sinh trong giai đoạn 1972-1975.

Khi đối chiếu thông tin, ông nhận ra ngày hy sinh thực tế của anh trai là tháng 4/1973, khác với thời điểm ghi trong giấy báo tử gửi về gia đình là tháng 10/1972. Sau khi tập hợp lại dữ liệu, năm 2008, ông Hồ tìm được mộ anh trai tại Nghĩa trang Liệt sĩ Đức Huệ. Cuộc tìm kiếm kéo dài hàng chục năm cuối cùng cũng khép lại, nhưng với ông, đó không phải là điểm kết thúc.

Ngay khi tiếp cận danh sách liệt sĩ của Trung đoàn 271, ông gửi thông tin tới báo Lao động với mong muốn "biết đâu có thể giúp những gia đình khác sớm tìm được người thân". Chỉ sau 3 ngày đăng tải, đã có 15 gia đình liên hệ và trong số đó, 7 gia đình tìm được mộ liệt sĩ. Thành quả ấy khiến ông suy nghĩ: nếu chỉ một mẩu thông tin nhỏ cũng có thể mang lại hy vọng cho nhiều người, thì việc tiếp tục là điều cần phải làm.

Từ đó, kênh thông tin mang tên "Người lái đò" ra đời, dần trở thành nơi tổng hợp danh sách nghĩa trang liệt sĩ, hình ảnh bia mộ, hồ sơ hy sinh, phục vụ miễn phí cho thân nhân trên khắp cả nước. Hành trình này, tính đến nay, đã kéo dài gần 20 năm.

"Ai cho tôi thông tin liệt sĩ, tôi quý hơn cả tiền bạc"

Theo ông Hồ, khó khăn lớn nhất trong công việc không nằm ở việc đi lại hay thời gian, mà ở những ngôi mộ "có tên nhưng khuyết thông tin". Nhiều bia mộ chỉ ghi họ tên, không có quê quán, đơn vị, năm hy sinh. Để xác minh chính xác, cần đối chiếu với hồ sơ lưu trữ của các đơn vị chiến đấu - những tài liệu mà cá nhân không có tư cách pháp nhân rất khó tiếp cận.

Dù vậy, ông cho rằng mình may mắn khi luôn nhận được sự hỗ trợ từ các gia đình liệt sĩ. Không ít thân nhân chủ động gửi cho ông giấy báo tử, hồ sơ chiến đấu, những tài liệu cũ đã được gìn giữ suốt hàng chục năm. Có những tập giấy còn nguyên nét chữ viết tay của thời chiến, được gói ghém cẩn thận gửi qua đường bưu điện.

"Ai cho tôi những thứ ấy, tôi quý hơn cả cho tiền", ông nói.

Khi có thêm thông tin về nơi hy sinh, thời gian hy sinh, ông lại tiếp tục lên đường, trực tiếp đến từng nghĩa trang để đối chiếu, xác minh. Con số hơn 720 nghĩa trang mà ông từng đặt chân tới là kết quả của những chuyến đi như vậy, kéo dài suốt nhiều năm.

Không chỉ dừng lại ở việc cung cấp thông tin, ông Hồ còn vận động nguồn lực xã hội để hỗ trợ các gia đình liệt sĩ, nhất là trong quá trình di chuyển hài cốt về quê hương.

Ông nhớ rõ trường hợp liệt sĩ Vi Văn Thiện, quê Quan Hóa (Thanh Hóa). Ông không biết rằng liệt sĩ còn cha mẹ và được hưởng chế độ ưu tiên. Chỉ đến khi xe đưa hài cốt gần về tới quê, ông mới hay tin cha mẹ liệt sĩ vẫn còn sống.

Trong hoàn cảnh gấp gáp, không có sự chuẩn bị từ trước, nhóm hỗ trợ của ông vẫn gom được 10 triệu đồng trong túi để trao tận tay gia đình.

"Ít ra, họ biết rằng sự hy sinh của con mình không bị lãng quên", ông kể.

Theo nguyên tắc ông đặt ra, nếu liệt sĩ còn cha mẹ hoặc còn vợ chưa tái giá, ngoài việc hỗ trợ phương tiện đưa hài cốt về quê, ông và những người đồng hành sẽ vận động người thân, bạn bè hỗ trợ thêm một khoản tiền làm quà.

Trước thời điểm dịch Covid-19, mức hỗ trợ phổ biến là 10 triệu đồng; hiện nay, do điều kiện kinh tế khó khăn hơn, con số này giảm xuống còn khoảng 5 triệu đồng mỗi trường hợp.

Những tình huống nghẹn lòng

Không phải cuộc tìm kiếm nào cũng kết thúc bằng niềm vui trọn vẹn. Ông Hồ cho biết, trong quá trình làm việc, ông từng gặp nhiều tình huống oái oăm, thậm chí đau lòng, liên quan đến việc tìm mộ bằng con đường tâm linh, ngoại cảm.

Ông nhớ lại cuộc điện thoại từ một phụ nữ tự xưng là cháu của liệt sĩ, cho biết "đi gọi hồn" và được chỉ rằng phần mộ nằm tại Nghĩa trang Liệt sĩ xã Phú Hòa, huyện Phú Giáo, tỉnh Bình Dương. Ông lập tức khẳng định tại Phú Giáo chỉ có một Nghĩa trang Liệt sĩ đặt ở thị trấn Phước Vĩnh. Sau đó, người thân của chị tìm đến xã Phước Hòa nhưng không thấy nghĩa trang nào như mô tả.

Sự việc tiếp diễn với nhiều chi tiết sai lệch khác, từ việc nhầm lẫn bia tưởng niệm với nghĩa trang liệt sĩ, đến việc xác định vị trí mộ vô danh. Cuối cùng, qua đối chiếu thực tế, những thông tin "được chỉ dẫn" đều không chính xác. Theo ông Hồ, đây là hệ lụy đáng lo ngại của mê tín dị đoan. Trước đây, đã có gia đình đưa nhầm mộ về quê an táng, đến khi phát hiện mộ thật của liệt sĩ thì rơi vào tình cảnh lúng túng, đau đớn.

"Niềm tin mù quáng có thể khiến người ta yên lòng trong chốc lát, nhưng hậu quả để lại thì rất lớn", ông nói.

Sau hơn hai thập kỷ, công việc tìm mộ liệt sĩ với ông Hồ không còn là lựa chọn, mà trở thành "cái nghiệp". Mỗi ngày, ông nhận và trả lời hơn 100 thư, tin nhắn từ các gia đình trên khắp cả nước. Với những trường hợp dữ liệu đã có sẵn, ông thường phản hồi chỉ trong vòng 5-10 phút.

"Ngày nào không ngồi trước máy tính, tôi thấy buồn lắm", ông cười. Gần đây, dù vừa trải qua ca phẫu thuật tay phải, ông vẫn ngồi hàng giờ trước máy tính, gõ phím bằng tay trái để tiếp tục công việc. Có ngày, ông làm việc liên tục 4-5 tiếng, chỉ để trả lời từng câu hỏi, từng manh mối mà gia đình liệt sĩ gửi tới.

Mong mỏi lớn nhất của ông Nguyễn Sỹ Hồ là được tiếp cận đầy đủ các hồ sơ hy sinh của liệt sĩ tại các đơn vị chiến đấu. Theo ông, nếu có dữ liệu gốc, việc xác minh sẽ nhanh và chính xác hơn rất nhiều, giúp các liệt sĩ sớm được trở về đúng với tên tuổi, quê hương của mình.

Trên hành trình ấy, người cựu giáo chức vẫn lặng lẽ làm công việc của một "người đưa đò" chèo lái suốt hai thập kỷ, đưa những người đã ngã xuống trở về với quê cha đất mẹ.

Mai Duyên