AI - 'quái vật Frankenstein'?

Là người đã tham gia đào tạo sau đại học trong ngành Ngôn ngữ gần 30 năm, tôi phải nói ngay: người trần, cỡ thiên tài như Nguyễn Tài Cẩn, Cao Xuân Hạo cũng không có đủ thời gian và tài liệu để đọc và viết được những tổng quan siêu hạng như thế.

Nếu viết bằng tiếng Việt, hội đồng có thể đánh giá, phát hiện tài liệu ngụy tạo bằng cách kiểm tra xem ứng viên có đọc và hiểu vấn đề không. Việc này hoàn toàn thực hiện được qua các câu hỏi học thuật nghiêm túc, chưa cần tới những câu "gây tổn thương", kiểu: Em cho biết cuốn sách đó bìa như thế nào?

Nhưng nếu viết bằng tiếng Anh, nếu có ngờ ngợ, chúng tôi cũng chỉ dám dừng lại ở trạng thái nghi ngờ, bởi không thầy cô nào có đủ thời gian đọc hết ngần ấy tài liệu.

Khi những băn khoăn như thế đang trĩu nặng, thì một ngày xấu trời, ông bạn Bùi Mạnh Hùng - Tổng chủ biên bộ sách Ngữ văn tiếng Việt, thuộc bộ giáo khoa Kết nối tri thức, nhắn cho tôi: "Mình muốn đọc bài này của Hiệp. Hiệp còn giữ không?".

Bài báo được nhắc đến có tên: "Ẩn dụ ngữ pháp trong tiếng Việt nhìn từ lý thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống" của tác giả Nguyễn Văn Hiệp, đăng trên Tạp chí Ngôn ngữ & Đời sống, số 7 (2015).

Tôi ngờ ngợ, đúng tên mình rồi, đúng tên cả tạp chí tôi vẫn thỉnh thoảng đăng bài. Nhưng tên bài báo nghe là lạ. Tôi đâm nghi ngờ bản thân, chẳng nhẽ mình đãng trí, viết bài mà không nhớ.

Tôi hỏi bạn biết bài báo đó từ đâu, Hùng cho biết, trong khi hỏi ChatGPT về một vấn đề ngôn ngữ. Đến đây, cả tôi và Hùng đều nghi AI đã ngụy tạo tài liệu.

Để chắc chắn, tôi lục lại danh sách bài báo công bố năm 2015 của mình. Không có bài nào như thế.

Đâu chỉ mình tôi thành nạn nhân. Trong câu trả lời cho Hùng, ChatGPT còn "gắp sách gán tên" cho các thầy giáo đáng kính như Trần Văn Cơ, Lê Quang Thiêm. Trong ảnh chụp đoạn tài liệu mà Bùi Mạnh Hùng gửi, tôi giật mình thấy các thông tin:

Trần Văn Cơ (2012): Ngữ pháp chức năng và ứng dụng trong phân tích diễn ngôn - NXB Đại học Sư phạm.

Lê Quang Thiêm (2010): Từ ẩn dụ từ vựng đến ẩn dụ ngữ pháp: hướng mở trong nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận - Tạp chí Ngôn ngữ, số 6.

Theo tôi biết (và giới ngôn ngữ học Việt Nam cũng biết), thầy Trần Văn Cơ chỉ viết về ngôn ngữ học tri nhận, không viết về ngữ pháp chức năng và ứng dụng trong phân tích diễn ngôn.

Tài liệu ngụy tạo về công trình của thầy Lê Quang Thiêm, bên cạnh bịa đặt, còn xuyên tạc bản chất các khái niệm lý thuyết: ẩn dụ ngữ pháp (grammatical metaphor) là di sản của Halliday, người sáng lập trường phái Ngữ pháp chức năng hệ thống (SFG), không liên quan gì đến Ngôn ngữ học tri nhận.

Tiếp tục tìm hiểu, tôi gặp thêm nhiều bằng chứng khi chấm tiểu luận của học viên cao học và nghiên cứu sinh. Danh mục Tài liệu tham khảo của họ có những bịa đặt, ngụy tạo về các công trình "tưởng tượng" của tôi. Ví dụ, tôi chưa từng viết Ngữ pháp chức năng tiếng Việt, Ngôn ngữ và văn hóa giao tiếp hay Ngữ pháp chức năng và ngữ dụng tiếng Việt...

Thật đáng sợ.

Tôi không phủ nhận giá trị của các công cụ AI. Tôi còn cảm thấy biết ơn vì chúng đã giúp tôi vô số tác vụ. Chẳng hạn trước đây, khi cần viết thư trao đổi học thuật quốc tế, tôi phải đánh vật - viết sao cho đúng chính tả, ngữ pháp - rất mất thời gian. Bây giờ, tôi chỉ việc chuẩn chỉnh về mặt chuyên môn, chủ yếu thuật ngữ, còn lại AI sẽ xử lý gần như hoàn hảo.

Nhưng tôi không thể "đồng lõa" với AI trong trò ngụy tạo tài liệu. Nếu không có biện pháp ngăn chặn, thì lộng giả thành chân, AI - thứ con người vừa tạo ra - sẽ trở thành "quái vật Frankenstein" của thời hiện đại.

Frankenstein, hay The Modern Prometheus, là tiểu thuyết của tác giả Mary Shelley, xuất bản năm 1818, kể về Victor Frankenstein - nhà khoa học đã tạo ra một sinh vật có trí tuệ con người. Sinh vật này dần trở thành quái vật gớm ghiếc không thể chế ngự, khiến ngay cả người chế tạo ra nó cũng ghê tởm. Độc giả Việt Nam quen gọi là "quái vật Frankenstein".

So sánh như vậy, tôi biết, có thể làm lu mờ những đóng góp tích cực mà AI đã và sẽ mang lại cho loài người. Nhưng tôi vẫn muốn dùng cách gọi này để nhấn mạnh nguy cơ "dĩ hư truyền hư" của nó, nếu không có biện pháp ngăn chặn tình trạng bịa ra tri thức.

Khi hiện tượng này phổ biến hơn, mà tôi tin là đang như vậy, ở nhiều lĩnh vực khác, mọi chuyện sẽ đi đến đâu? Cơ sở dữ liệu khoa học bị ô nhiễm bởi tài liệu giả. Giới nghiên cứu sẽ ngờ vực mọi thứ. Học thuật rơi vào khủng hoảng khi không thể kiểm soát được tri thức thật giả. Chuẩn liêm chính khoa học sẽ xộc xệch...

May thay, AI chưa trở thành con quái vật không thể chế ngự. Mọi khía cạnh tiêu cực của nó đều đang do cách sử dụng của con người gây ra. Trong các câu chuyện trên của tôi, sự lan truyền tri thức và tài liệu giả hoàn toàn có thể ngăn chặn nếu con người kiểm chứng, như cách ông bạn Bùi Mạnh Hùng xác minh lại từ tôi.

Thế giới đang vừa dùng vừa quan sát, với đầy đủ sự bối rối trước AI, tức là chưa hình thành những tiêu chuẩn chung trong sử dụng, cũng như chưa có nguyên tắc chung trong xác định ranh giới dấu chân AI trong từng lĩnh vực. Ở quy mô riêng lẻ, nhiều cá nhân và tổ chức đã định hình một số quy tắc "sống chung với AI".

Theo quan sát của tôi, các đại học hàng đầu thế giới là những nơi phản ứng khá nhanh với vấn đề này. Chẳng hạn, trên trang web của mình, Đại học Harvard công bố Hướng dẫn sử dụng các công cụ AI tạo sinh. Trong đó, trường quy định những việc được và không được làm, các nguyên tắc kiểm chứng cần tiến hành trong quá trình sử dụng trí tuệ nhân tạo. Quan điểm của trường là "ủng hộ việc thử nghiệm các công cụ AI tạo sinh một cách có trách nhiệm", tuy nhiên người sử dụng cần lưu ý một số vấn đề quan trọng, bao gồm: an ninh thông tin và quyền riêng tư dữ liệu, tuân thủ quy định, bản quyền và liêm chính học thuật. Điều đáng chú ý là Đại học Harvard sẽ cập nhật định kỳ hướng dẫn này.

Các công cụ AI, ý thức được sự giới hạn của mình, đều tuyên bố rõ, những thông tin chúng đưa ra có thể là giả, là ngụy tạo, cần sự kiểm chứng của con người.

AI không tự trở thành "quái vật Frankenstein". Nó chỉ phản chiếu mức độ dễ dãi của con người với tri thức. Khi người học, người nghiên cứu và các thiết chế khoa học dễ dãi chấp nhận tri thức chưa kiểm chứng, chỉ vì nó được trình bày trong dáng vẻ hàn lâm, thì liêm chính học thuật sẽ bị xói mòn.

Mọi cơ quan, tổ chức trong phạm vi công việc và ảnh hưởng của mình, cần sớm thiết lập những chuẩn mực chung về kiểm chứng, để xác định trách nhiệm và ranh giới can dự của trí tuệ nhân tạo.

Trong suốt lịch sử, con người đã không ngừng tạo ra sản phẩm để phục vụ cuộc sống, và luôn đính kèm hướng dẫn sử dụng. Lần này, nếu vội vã lao vào những cuộc cải tiến AI mà quên khởi thảo khung định hướng cách dùng, loài người sẽ tạo ra một thế giới, nơi tri thức thật giả lẫn lộn và sự minh triết trở nên khó tìm.

Nguyễn Văn Hiệp