Bảo vật thời Champa trên đỉnh núi Quy Sơn
Bộ chóp tháp Champa Linh Thái được tìm thấy trên đỉnh núi Quy Sơn cạnh cửa biển Tư Hiền, nơi Lê Văn Duyệt từng giúp triều Nguyễn đánh quân Tây Sơn.
Núi Linh Thái nằm kề cửa biển Tư Hiền, nhìn xa tựa hình con rùa khổng lồ nên dân gian gọi là Quy Sơn. Theo sách Đại nam Nhất thống chí của triều Nguyễn, núi Linh Thái còn gọi là núi Hãn, xưa kia trên đỉnh núi có chùa Trấn Hải, được các vua đời trước dựng để trấn giữ cửa biển. Trước sân chùa từng có ngọn tháp cổ, tương truyền do vua Chiêm Thành xây dựng. Trụ biểu trước tháp khắc bằng chữ Champa cổ song đến thời Nguyễn không ai hiểu được nội dung.
Cùng với cửa biển Thuận An, cửa Tư Hiền là một trong những điểm giao thông đường thủy trọng yếu dẫn vào vùng Thuận Hóa - Phú Xuân xưa kia theo phá Tam Giang - Cầu Hai. Ai làm chủ được nơi đây có thể kiểm soát cả tuyến giao thông đường biển lẫn hệ thống đầm phá nội địa.
Sách Đại nam Nhất thống chí ghi chép, năm Tân Dậu 1801, khi đại binh của triều Nguyễn tiến ra Thuận Hóa trong cuộc quyết chiến với Tây Sơn, cửa biển Tư Hiền trở thành vị trí phòng thủ trọng yếu. Phò mã Tây Sơn là Nguyễn Văn Trị chiếm giữ núi Linh Thái, đắp lũy, dựa vào thế hiểm để chống cự. Núi nhìn ra biển lớn phía Đông, phá Hà Trung phía Tây, đường thủy lẫn đường bộ đều thuận lợi, tưởng như một pháo đài thiên nhiên vững chãi.
Thế nhưng quân Nguyễn do tướng Lê Văn Duyệt đã ban đêm đốc thúc quân sĩ vượt biển, tiến vào phá Hà Trung, bất ngờ đánh úp và bắt sống Nguyễn Văn Trị. Thế lũy Linh Thái nhanh chóng sụp đổ. Chiến thắng này mở đường cho đại quân triều Nguyễn tiến vào Phú Xuân, đặt nền móng cho sự nghiệp thống nhất đất nước của vua Gia Long.
Quá trình khảo sát núi Linh Thái tìm dấu tích chùa Trấn Hải, Bảo tàng Lịch sử TP Huế đã phát hiện và đưa về bảo quản bộ chóp và bệ chóp tháp Champa từng thuộc đền tháp cổ trước chùa Trấn Hải. Chóp tháp được chế tác từ sa thạch nguyên khối màu xám nhạt, cao 120 cm, đáy vuông cạnh 74 cm, tạo dáng thu nhỏ dần về đỉnh.
Thân chóp có tám múi nổi cân đối, thường gọi là hình "múi khế" song thực chất là biểu tượng búp sen cách điệu. Phần giữa khoét bốn lỗ tròn đều nhau, đáy chóp có lỗ vuông ở trung tâm để liên kết với bệ. Bệ chóp tháp cũng bằng sa thạch, kích thước 95x95 cm, cao 36 cm, bốn mặt chạm nổi tám cánh sen nở (bốn lớn xen bốn nhỏ), tạo thế nâng đỡ búp sen phía trên. Cấu trúc lỗ mộng âm dương ở mặt tiếp giáp.
Ông Nguyễn Đức Lộc, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP Huế, cho biết khi đưa bảo vật về lưu giữ, các nhà nghiên cứu đánh giá hai bộ phận của bảo vật được ghép bằng chốt đá hoặc kim loại, tạo thành một chỉnh thể kiến trúc hoàn chỉnh. Niên đại cổ vật cũng có nhiều ý kiến, song căn cứ bia ký và phong cách nghệ thuật tháp Mẫm (Bình Định), phần lớn nghiên cứu hiện nay xác định chóp Linh Thái được chế tác vào khoảng thế kỷ XII-XIII, có thể dưới thời vua Jaya Simhavarman III (Chế Mân). Sự tương đồng với các tháp Dương Long, Tháp Đôi cho thấy mối liên hệ giữa vùng Vijaya và khu vực cửa biển Tư Hiền, một đầu mối giao thương quan trọng.
Với kích thước lớn và tạo hình đặc sắc của bộ chóp và bệ chóp tháp Linh Thái, các nhà nghiên cứu cho rằng trên đỉnh núi Linh Thái từng tồn tại một công trình đền tháp quy mô, có thể giữ vai trò trung tâm tôn giáo của cư dân Champa ở vùng đất Huế. Không chỉ có giá trị nghệ thuật cao, hiện vật còn mang ý nghĩa phục dựng lịch sử, góp phần minh chứng cho sự hiện diện và phát triển hưng thịnh của văn hóa Champa ở cửa ngõ phía Bắc vương quốc.
Bộ hiện vật đã được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2020 và trở thành điểm nhấn quan trọng tại Bảo tàng Lịch sử TP Huế.
Võ Thạnh