Bí quyết nuôi ngựa “nhà giàu” trên cổng trời, trăm triệu đồng không bán

Lên “cổng trời” nghe kể chuyện nuôi ngựa

Người ta biết đến Mường Lống (Nghệ An) với tên gọi khác - xứ “cổng trời” - gợi lên sự xa xôi, hiểm trở và nghèo khó. Mường Lống là nơi sinh sống của 100% đồng bào Mông, nổi tiếng với những vườn mận nở trắng đồi vào độ xuân về.

Đây cũng từng là thủ phủ nuôi ngựa của Nghệ An. Ngựa được nuôi chủ yếu là giống ngựa bản địa, ít bệnh tật và có khả năng chống chọi với khí hậu lạnh giá nơi đây. Ngựa trưởng thành cao 1,1-1,3m, nặng gần 2 tạ, có ưu thế trong vận tải hàng hóa, nông sản trên các con đường đồi núi dốc đứng.

Chúng tôi đến thăm nhà ông Và Pà Giờ (107 tuổi), nguyên Chủ tịch UBND xã Mường Lống. Bên bếp lửa hồng, ông Giờ thường ngồi hàng giờ để hồi tưởng chuyện xưa cũ. Trí nhớ của người đã vượt qua cái tuổi bách niên không còn minh mẫn nhưng hỏi chuyện nuôi ngựa, ông vẫn còn nhớ khá rõ.

“Ngày xưa, chưa có đường xe máy, ô tô, đi lại giữa các bản, hay từ bản ra trung tâm huyện Kỳ Sơn (cũ) để đổi muối, nước mắm, mua các vật dụng cần thiết đều dùng ngựa cả. Hồi đó cả xã phải có cả nghìn con ngựa, ngày Tết còn tổ chức cả đua ngựa nữa”, ông Giờ nhớ lại.

Ngày đó, trên những con đường uốn lượn qua sườn núi cao, từng đàn ngựa cặm cụi thồ hàng là phương tiện vận tải duy nhất thay thế đôi vai của đồng bào Mông. Ngựa không chỉ là phương tiện lao động, vận tải mà còn là biểu tượng của sự bền bỉ, dẻo dai của bao thế hệ bám bản, bám làng nơi núi non trùng điệp, xa xôi cách trở này.

Theo ông Và Pà Giờ, đến khoảng những năm 80 của thế kỷ XX, khi những con đường bê tông được mở từ trung tâm huyện đến xã, đàn ngựa cũng dần mất đi vai trò trong cuộc sống của đồng bào Mông nơi đây. Ngựa không còn được sử dụng để vận tải hàng hay đi lại, giá bán thịt cũng không cạnh tranh với trâu bò dẫn tới tổng đàn giảm đi nhanh chóng.

Theo thống kê, hiện nay toàn xã Mường Lống còn 5 hộ nuôi ngựa, tổng đàn hơn 30 con, chủ yếu là giống ngựa bản địa, rải rác ở bản Trung tâm và bản Mường Lống.

Triết lý "ít người nuôi thì bán giá cao" của triệu phú trên cổng trời

Theo chân cán bộ xã Mường Lống, chúng tôi tìm đến nhà ông Và Bá Chư (58 tuổi, bản Trung Tâm ) - hộ nuôi ngựa nhiều nhất xã Mường Lống. Thời điểm này, ông Chư và con trai Và Bá Xua đang sở hữu tổng đàn 21 con (riêng ông Chư có 16 con ngựa trong số này), nuôi chung tại trang trại ở bản Huổi Khun, cách nhà tầm 3km.

Cũng như đa phần gia đình người Mông trước đây, ngựa được nuôi theo kiểu cha truyền con nối. Kinh nghiệm nuôi ngựa của ông Chư cũng được học từ ông và bố. Sau này, người đàn ông dân tộc Mông này rời “cổng trời” xuống tỉnh học thêm về kỹ thuật chăn nuôi gia súc.

“Hồi đó ngựa cũng rẻ rồi, ít nhà nuôi. Người ta chuyển sang nuôi bò, nuôi trâu, bán nhiều tiền hơn, nhưng vốn cũng phải có nhiều hơn. Tôi nghĩ, không ai nuôi ngựa thì mình nuôi, ít người nuôi chắc chắn bán được giá. Được nhà nước cho vay vốn, tôi quyết định quay lại nuôi ngựa”, ông Chư kể.

Theo ông Chư, ngựa là loài dễ nuôi, ít bệnh tật, chỉ cần tiêm phòng đầy đủ và chăn thả trong các trang trại đất bằng. Trung bình mỗi năm ngựa trưởng thành sẽ sinh sản một lứa, khoảng cách giữa lần sinh và phối giống cho lần tiếp theo rất ngắn, tối thiểu chỉ 5 ngày.

“Nuôi ngựa, nguy hiểm nhất là bệnh đầy hơi, chướng bụng, nếu không xử lý kịp thời có thể chết ngựa. Khi ngựa bị đầy hơi, tôi cho nó uống 2 lon bia, khoảng 2 lít mỡ lợn và sử dụng xà phòng để thông đường ruột, giúp ngựa đi ngoài”, ông Chư chia sẻ bí quyết của mình.

Với kinh nghiệm chăm sóc truyền thống, ông Chư còn được hỗ trợ kỹ thuật, thú y... từ chương trình bảo tồn giống ngựa Mường Lống từ Sở Khoa học và Công nghệ Nghệ An nên đàn ngựa phát triển nhanh chóng.

Đúng như ông Chư dự tính, khi ngựa ít đi, giá trị kinh tế cũng dần phục hồi, cao điểm có khi lên tới 30-40 triệu đồng/con đối với ngựa đen và ngựa vàng. Trung bình mỗi năm, ông Chư bán 2 con ngựa, đủ để chi tiêu trong gia đình.

Hai năm trở lại đây, các con ông Chư biếu tiền, gạo đủ ăn quanh năm nên ông không bán ngựa nữa, để lại tiếp tục nhân giống, tăng đàn. Thời điểm này, ông Chư có 4 con ngựa đực giống, 10 con ngựa cái sinh sản và 4 con ngựa bạch.

Ông gọi ngựa bạch là “ngựa nhà giàu” bởi giá trị kinh tế của nó gấp hơn 3 lần ngựa thường. Loại này thường được khách mua về để nấu cao ngựa - một dược liệu quý theo quan niệm của đông y.

“Con ngựa bạch này có người trả 100 triệu đồng mà tôi không bán đấy”, ông lão người Mông khoe.

Với giá thị trường hiện tại, cả ngựa thường và ngựa bạch, tính ra ông Và Bá Chư đang nắm trong tay gần 1 tỷ đồng. Lão nông người Mông không chỉ nuôi để bảo tồn giống ngựa quý mà trong kế hoạch của ông sẽ đưa đàn ngựa vào để phục vụ khách du lịch khi đến với xứ mận trắng nơi cổng trời này.