Chiến sự Mỹ - Iran đẩy chuỗi cung ứng toàn cầu vào vòng xoáy đứt gãy

Cuộc xung đột tại Trung Đông đang khiến hoạt động vận chuyển dầu qua tàu chở dầu tại eo biển Hormuz - tuyến hàng hải then chốt của thế giới gần như đình trệ. Tuy nhiên, tác động của nó không chỉ dừng lại ở lĩnh vực năng lượng mà còn lan rộng, gây gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu trên nhiều ngành.

Từ nguồn dược phẩm của Ấn Độ, chất bán dẫn tại châu Á cho tới những sản phẩm có nguồn gốc từ dầu mỏ như phân bón ở Trung Đông, tất cả đều đang chịu ảnh hưởng rõ rệt.

Điểm nghẽn dầu mỏ

Công ty Cung cấp Dịch vụ Nghiên cứu và Thống kê có trụ sở tại Anh Clarkson Research Services cho biết có khoảng 3.200 tàu, tương đương gần 4% tổng trọng tải đội tàu toàn cầu đang neo đậu tại khu vực Vịnh Ba Tư.

Tuy nhiên, trong số này có khoảng 1.231 tàu nhiều khả năng chỉ hoạt động nội vùng. Công ty cũng ước tính khoảng 500 tàu, tương đương 1% tổng trọng tải toàn cầu, hiện đang trong tình trạng “chờ đợi” tại các khu vực cảng ngoài khơi Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và Oman.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi xác nhận các cơ quan chức năng nước này đang xem xét những đề xuất từ Mỹ, song ông cũng khẳng định Iran không có ý định tiến hành cuộc đàm phán trực tiếp với Mỹ. Trước đó, Iran từng tuyên bố những đề nghị của Mỹ là quá mức và lên tiếng yêu cầu quyền chủ quyền đối với eo biển Hormuz.

Những thông điệp trái chiều đã khiến thị trường giao dịch đầy biến động. Ông Michael James, chuyên gia giao dịch cổ phiếu tại Rosenblatt Securities nhận định tâm lý nhà đầu tư đang khá căng thẳng khi các diễn biến thị trường phần lớn bị chi phối bởi tin tức và kỳ vọng của giới đầu tư.

Tuy nhiên, bất kỳ tín hiệu liên lạc nào giữa hai quốc gia cũng mang lại hy vọng cho thị trường, đặc biệt là sau khi Mỹ phát đi tín hiệu tìm kiếm một lệnh ngừng bắn và khôi phục hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz - tuyến đường huyết mạch cho khoảng 20% sản lượng dầu mỏ thế giới.

"Dù những tỷ lệ phần trăm đó có vẻ nhỏ, nhưng chúng sẽ tạo ra hiệu ứng domino dẫn đến tắc nghẽn ở những nơi khác. Chuỗi cung ứng giống như đoàn tàu dài với nhiều toa và mỗi toa đại diện cho một cảng biển trên thế giới. Nếu một toa bị trật bánh, nó thường có thể gây ra hiệu ứng domino ảnh hưởng đến nhiều toa khác phía sau hoặc phía trước nó", ông Michael Goldman, Tổng giám đốc khu vực Bắc Mỹ của CARU Containers nhấn mạnh.

Theo ông Goldman, dù chỉ có một số ít cảng bị ảnh hưởng bởi hành động quân sự của Mỹ - israel và Iran, nhưng nó thực sự có thể gây ra tác động lớn đến toàn bộ chuỗi cung ứng trên toàn cầu.

Loạt lĩnh vực bị ảnh hưởng

Trung Đông là tuyến trung chuyển của nhiều loại hàng hóa quan trọng trên thế giới. Bên cạnh việc cung cấp khoảng 20% sản lượng dầu toàn cầu, khu vực này còn xuất khẩu các sản phẩm từ khí tự nhiên như nguyên liệu hóa dầu - thành phần đầu vào cho sản xuất nhựa và cao su cùng với phân bón nitơ.

Đồng thời, các lô dược phẩm từ Ấn Độ cũng như chất bán dẫn và pin từ châu Á khi vận chuyển ra thị trường quốc tế đều đi qua khu vực này, khiến nguy cơ gián đoạn và chậm trễ gia tăng.

Vận tải hàng không cũng đang chịu ảnh hưởng nặng nề khi phải chịu áp lực từng giá nhiên liệu tăng cao. Dù khối lượng hàng hóa đi bằng đường hàng không thường chỉ chiếm dưới 1% tổng sản lượng vận tải toàn cầu, nhưng đây lại là nhóm hàng có giá trị cao hoặc dễ hư hỏng như dược phẩm, thiết bị điện tử và nông sản.

Theo hãng tin Reuters dẫn nguồn hồi đầu tháng 3, nhiều lô hàng quần áo dành cho nhà bán lẻ thời trang lớn bị đình trệ tại các sân bay ở Bangladesh và Ấn Độ, khi xung đột làm gián đoạn hoạt động bay trong khu vực.

Tại Ấn Độ, các nhà hàng và khách sạn cảnh báo nguy cơ gián đoạn hoạt động, thậm chí phải đóng cửa do thiếu khí đốt phục vụ nấu nướng, trong khi nhiều hộ gia đình chuyển sang tích trữ bếp điện từ để ứng phó. Thị trường nước đóng chai tại nước này cũng bắt đầu ghi nhận xu hướng tăng giá, khi một số nhà sản xuất điều chỉnh giá bán cho các nhà phân phối.

Bên cạnh đó, tình trạng thiếu hụt naphtha cùng chi phí năng lượng leo thang đang buộc nhiều doanh nghiệp châu Á, trong đó có Samyang Foods cũng như các nhà sản xuất đồ ăn nhẹ, mỹ phẩm và đồ chơi phải cảnh báo về nguy cơ thiếu nguyên liệu đóng gói và áp lực chi phí ngày càng lớn.

Các hãng vận hành du thuyền cũng đang đối mặt với nguy cơ chi phí leo thang khi giá dầu tăng mạnh, kéo theo chi phí nhiên liệu đội lên đáng kể.

Giới phân tích cảnh báo một số công ty du lịch biển như Carnival Corporation & plc có thể chịu tác động lớn nhất đến lợi nhuận trong năm 2026, do đây là hãng tàu du lịch lớn duy nhất của Mỹ chưa triển khai các biện pháp phòng ngừa rủi ro đối với biến động giá nhiên liệu.

Thương mại toàn cầu có thể phục hồi?

Dự kiến các công ty vận tải biển khó có thể nối lại hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz cho đến khi phí bảo hiểm giảm đáng kể và chiến dịch hộ tống hải quân đa quốc gia đáng tin cậy được thiết lập. Điều này có thể bao gồm tàu chiến của Hải quân Mỹ, các cuộc tuần tra trên không và tàu rà phá thủy lôi.

Một khi eo biển Hormuz được xem là an toàn cho việc lưu thông, tình trạng ùn tắc có thể được giải quyết trong vòng vài ngày đến vài tuần với điều kiện tình trạng thiếu thuyền viên được khắc phục.

“Ở thời điểm này, về cơ bản đó là cuộc đua đưa sản phẩm ra thị trường", ông Aditya Saraswat, Giám đốc nghiên cứu Trung Đông của Rystad Energy cho hay.

Theo ông Saraswat, việc giải quyết tình trạng tồn đọng dầu khí ở eo biển Hormuz sẽ giúp nhà sản xuất vùng Vịnh có “một tháng thời gian dự phòng” để tăng sản lượng.

Bên cạnh việc mở lại eo biển Hormuz, các nhà sản xuất dầu khí vùng Vịnh cũng cần được đảm bảo rằng tình hình an ninh ổn định tại những cơ sở khai thác dầu khí của họ. Ngay cả khi đạt được thỏa thuận hòa bình nhanh chóng, các nhà phân tích cho rằng việc khởi động lại sản xuất dầu khí tại nhiều mỏ có thể mất vài tuần.

Tương tự, các nhà máy sản xuất phân bón sẽ cần phải trải qua cuộc kiểm tra an toàn tương tự trước khi có thể khởi động lại sản xuất nhằm giúp củng cố an ninh lương thực toàn cầu vốn bị đe dọa bởi giá cả tăng vọt, buộc nông dân phải cắt giảm lượng chất dinh dưỡng thiết yếu trong đất.

Vùng Vịnh là nhà cung cấp quan trọng loại phân bón gốc nitơ, chiếm khoảng 40% lượng urê vận chuyển bằng đường biển toàn cầu và một phần tư lượng amoniac xuất khẩu. Các quốc gia vùng Vịnh Ả Rập cũng là những nhà sản xuất chính của hai thành phần được sử dụng trong sản xuất phốt phát.

Tuy nhiên, ngay cả khi eo biển Hormuz được mở cửa trở lại và sản lượng dầu khí ở Vịnh bắt đầu tăng lên, hậu quả kinh tế toàn cầu cũng sẽ không biến mất ngay lập tức.

Người tiêu dùng nhanh chóng cảm nhận được tác động của giá dầu tăng cao tại các trạm xăng, trong khi tình trạng thiếu xăng và dầu diesel mới chỉ bắt đầu ảnh hưởng đến Australia, châu Á và châu Phi. Các chuỗi cung ứng thiết yếu khác, từ phân bón đến hàng tiêu dùng dự kiến ​​sẽ đối mặt với tình trạng thiếu hụt trong vài tuần tới.

"Sự biến động về giá ảnh hưởng ngay lập tức nhưng sự gián đoạn về hậu cần sẽ trở nên nghiêm trọng hơn trong 2 đến 3 tháng tới", ông Peter Klimek, Giám đốc Viện Nghiên cứu chuỗi cung ứng của Áo nói.