'Chỉnh trang chợ Bến Thành, Hồ Con Rùa cần tôn trọng ký ức đô thị'

Ngay trước Tết, TP HCM triển khai chỉnh trang 7 công trình, khu vực bằng nguồn xã hội hóa do Công ty cổ phần Đầu tư và Kinh doanh nhà Khang Điền tài trợ. Sở Xây dựng là đơn vị chủ trì, phối hợp các sở, ngành và chính quyền địa phương thực hiện.

Dù chưa chính thức bàn giao, hình ảnh một số công trình sau khi được sơn sửa, với màu sắc tươi sáng hơn như mái chợ Bến Thành hoặc thay đổi gần như toàn bộ như Hồ Con Rùa, đã nhanh chóng thu hút sự chú ý và tạo ra nhiều ý kiến trái chiều. Khảo sát nhanh của VnExpress với gần 6.500 độc giả tham gia, 65% cho biết màu sơn mới "gây hụt hẫng vì khác ký ức quen thuộc".

Tranh cãi không chỉ xoay quanh thẩm mỹ, mà đặt ra câu hỏi lớn hơn: ai chịu trách nhiệm "gác cổng" chuyên môn khi thành phố can thiệp vào những không gian công cộng mang giá trị biểu tượng?

Lằn ranh giữa "chỉnh trang" và "xóa ký ức đô thị"

Theo TS Trần Đức Anh Sơn, Luật Di sản văn hóa chỉ điều chỉnh trực tiếp với các công trình đã được xếp hạng di tích. Trong các trường hợp đang gây tranh luận, chợ Bến Thành là di tích cấp thành phố; còn tòa nhà Hỏa xa mới chỉ nằm trong danh mục kiểm kê, mang tính định hướng bảo vệ, "chưa có giá trị pháp lý tương đương di tích xếp hạng". Vì vậy, các quy trình nghiêm ngặt như lập hội đồng khoa học hay xin phép nhiều cấp không tự động áp dụng.

Với di tích đã xếp hạng, luật yêu cầu khu vực bảo vệ I phải giữ nguyên yếu tố gốc, song không cấm chỉnh trang bề mặt nếu không làm thay đổi kết cấu hay giá trị cốt lõi. Theo TS Sơn, "chỉnh trang" trong thực tiễn quản lý đô thị thường được hiểu là làm sạch, sơn quét, xử lý xuống cấp nhẹ, không tháo dỡ, không can thiệp kết cấu; do đó, về mặt pháp lý, không bị xem là vi phạm luật.

Lý do dư luận phản ứng gay gắt, theo ông, không nằm ở pháp lý mà ở ký ức thị giác và cảm xúc cộng đồng. "Sự thay đổi đột ngột này dễ va chạm với ký ức đô thị, nhất là ở những không gian mang tính biểu tượng cao như chợ Bến Thành, Hồ Con Rùa", TS Sơn nhận định.

Ở góc nhìn khác, GS.TS Nguyễn Xuân Tiên, Chủ tịch Hội Mỹ thuật TP HCM, cho rằng việc chỉnh trang các công trình biểu tượng cần rạch ròi giữa bảo trì - tu bổ - trùng tu, tránh "làm mới" theo cảm quan đương thời. Khi vượt ranh giới này, "chỉnh trang về bản chất đã trở thành tu bổ di tích", vốn đòi hỏi quy trình, chuyên môn và thẩm quyền chặt chẽ.

Theo GS Tiên, màu sắc di tích không phải lựa chọn ngẫu nhiên mà được tính toán để hài hòa cảnh quan; với chợ Bến Thành, tư liệu cho thấy mái chợ vốn mang sắc đỏ nâu trầm, không phải đỏ tươi. "Chỉ cần tông màu lệch đi một chút cũng đủ khiến công trình bật ra khỏi bối cảnh đô thị quen thuộc, phá vỡ ký ức thị giác của người dân, ông nói.

Với Hồ Con Rùa, giá trị nằm ở vật liệu nguyên bản như bê tông mộc, đá rửa, gốm men màu của thập niên 1960. Theo GS Tiên, nếu thực sự là chỉnh trang, công trình "chỉ cần làm sạch, xử lý rêu phong, phục hồi bề mặt bằng biện pháp kỹ thuật phù hợp". Ông cho rằng "sơn nước là giải pháp nhanh, nhưng rẻ về giá trị, khiến chất liệu trở nên giả tạo và lạc lõng trong chính không gian vốn có".

Khoảng trống "người gác cổng" chuyên môn cho di sản

Theo TS Trần Đức Anh Sơn, chỉnh trang các không gian ký ức chung không sai về pháp lý nhưng cần sự khéo léo, tinh tế. Dù luật không bắt buộc lập hội đồng hay tham vấn rộng rãi, với những công trình mang tính biểu tượng, việc chủ động mời chuyên gia về màu sắc, vật liệu, tham chiếu màu gốc từ dấu vết cũ sẽ giúp giảm phản ứng xã hội. Với các công trình đã sơn màu mới, khác biệt, theo ông, "cần xử lý lại để trả về nguyên bản".

Ở góc độ quản lý di sản, GS.TS Nguyễn Xuân Tiên cho rằng phải phân định rõ vai trò khi chỉnh trang. Chợ Bến Thành đã là di tích, thuộc quản lý của ngành văn hóa; Hồ Con Rùa dù chưa xếp hạng nhưng tồn tại hơn nửa thế kỷ, mang giá trị di tích đô thị rõ ràng.

Theo ông, khi đã can thiệp vào các không gian này, dù gọi là chỉnh trang, đơn vị thực hiện vẫn phải có chức năng, chứng chỉ chuyên môn theo quy định. Đặc biệt, với các công trình xã hội hóa, nếu không có "người gác cổng", di tích rất dễ bị xâm phạm theo cách "làm cho nhanh, cho mới" nhưng đánh đổi bằng việc đánh mất bản gốc.

Để tránh tranh cãi lặp lại, các chuyên gia đề xuất Sở Văn hóa và Thể thao thành lập hội đồng di sản - di tích cho các dự án liên quan, tham gia ngay từ đầu, từ đánh giá hiện trạng, xác định phạm vi can thiệp đến màu sắc, vật liệu và giám sát thi công. "Nếu để đến khi công trình hoàn thành mới phát sinh tranh cãi, chi phí sửa sai sẽ rất lớn, thậm chí phải bóc bỏ toàn bộ lớp sơn mới", ông nhận định.

Đồng tình, TS Nguyễn Hữu Nguyên (Hội Quy hoạch phát triển đô thị TP HCM) cho rằng dù thẩm mỹ mang tính chủ quan, cách triển khai vừa qua "có phần vội vàng". Với không gian biểu tượng, quá trình chuẩn bị cần kỹ lưỡng, mở rộng tham vấn giới chuyên môn và cộng đồng.

KTS Ngô Viết Nam Sơn cũng cho rằng tranh cãi bắt nguồn từ khâu định hướng chuyên môn ban đầu. Nhà tài trợ có thiện chí cải thiện mỹ quan, nhưng việc thẩm định và lựa chọn phương án là trách nhiệm của cơ quan quản lý. Để tránh lặp lại, TP HCM cần một kiến trúc sư trưởng hoặc bộ phận chuyên trách về cảnh quan đô thị, đóng vai trò điều phối, thẩm định và chịu trách nhiệm tổng thể.

Lê Tuyết - Giang Anh