Chùa Hương qua ống kính khách quốc tế 35 năm trước

Năm 1991, giáo viên người Đức Hans-Peter Grumpe lần đầu đến Việt Nam và thực hiện chuyến khám phá từ Nam ra Bắc. Ông chia sẻ du lịch Việt Nam cách đây 35 năm còn sơ khai, việc di chuyển giữa các địa điểm còn nhiều trở ngại. Khách quốc tế được yêu cầu giấy phép đặc biệt cho mọi điểm đến ngoài lộ trình thông thường và một số giấy phép chỉ có thể xin được tại Hà Nội.

Hans đến chùa Hương sau khi tham quan Hà Nội, ngôi chùa khi đó thuộc địa phận tỉnh Hà Tây, cách thủ đô 60 km, nay thuộc xã Mỹ Đức, Hà Nội. Hành trình chiêm bái chùa bắt đầu từ bến Đục (ảnh), với nhà cửa, cảnh quan hai bên bờ còn đơn sơ, hầu như chưa phát triển các dịch vụ.

Khung cảnh bến Đục nhìn ra suối Yến. Chùa Hương còn có tên khác là Hương Sơn, quần thể văn hóa - tôn giáo gồm hàng chục ngôi chùa thờ Phật, đền thờ Thần và đình thờ tín ngưỡng nông nghiệp. Trung tâm của cụm đình đền chùa này là chùa Hương (tức chùa trong) nằm trong động Hương Tích ở hữu ngạn sông Đáy.

Để đến chùa Hương, du khách đi thuyền xuôi dòng suối Yến. Cách đây 30 năm, phương tiện di chuyển là thuyền nan chèo tay. Hans gọi khu vực suối Yến thời đó là "vịnh Hạ Long trên cạn", thời gian di chuyển đến chùa gần hai tiếng.

Người dân địa phương chăn vịt trên suối Yến. Vẻ đẹp nguyên sơ của thiên nhiên và cuộc sống dân dã gây ấn tượng mạnh với du khách Đức.

Du khách ngồi thuyền vãn cảnh suối Yến trong không gian yên tĩnh, vắng tiếng động cơ xuồng máy. Khi du lịch phát triển, xuồng máy phổ biến ở chùa Hương, tiện lợi và tiết kiệm thời gian nhưng phá vỡ không gian yên bình vốn có.

Mùa Lễ hội du lịch Chùa Hương 2026, ban tổ chức cấm hoàn toàn xuồng động cơ chở khách.

Tháp Chuông thuộc khu vực chùa Ngoài - chùa Thiên Trù. Sau khi thuyền cập bến, điểm đến đầu tiên là chùa Thiên Trù, nơi tổ chức lễ khai mạc hội chùa Hương hiện nay. Chùa Thiên Trù có Bảo tháp Viên Công, nơi an táng thiền sư Viên Quang, người lập nên chùa.

Một đoạn đường núi trong chuyến hành hương đến động Hương Tích. Du khách phải chinh phục hệ thống bậc đá có độ dốc cao để lên đến nơi.

Động Hương Tích từng là điểm dừng chân vãn cảnh của nhiều bậc vua chúa trong lịch sử. Năm 1770, Tĩnh Đô Vương Trịnh Sâm khi đến đây đã cho khắc 5 chữ Hán "Nam thiên đệ nhất động" lên cửa động. Danh xưng ca ngợi đây là hang động đẹp nhất trời Nam này vẫn được lưu truyền và trở thành tên gọi biểu tượng cho di tích cho đến ngày nay.

Lối vào động Hương Tích, điểm chính trong chuyến chiêm bái chùa Hương. Giữa động là hòn đá Đụn Gạo. Động Hương Tích có chùa trong hay còn gọi là chùa Hương. Nhìn từ xa, hang động có hình dáng giống như một con rồng đang mở miệng.

Động Hương Tích còn có nhiều nhũ đá và măng đá tự nhiên. Sau nhiều năm, một số nhũ đá đã trở nên nhẵn nhụi. Nhiều người tin nếu sờ và xoa vào đá sẽ gặp may mắn.

Khung cảnh vùng ven chùa Hương năm 1991. Sau chuyến xuyên Việt lần đầu, Hans quay lại Việt Nam vào năm 1992 và 1993, tự lái xe qua các tỉnh thành cùng một thông dịch viên bản địa. Ông tiếp tục khám phá văn hóa, lịch sử các vùng miền của đất nước thời kỳ sau Đổi Mới.