Cú quay đầu của ông Trump giữa khủng hoảng với đồng minh

Khi Tổng thống Donald Trump đặt chân tới dãy Alps phủ tuyết ở Thụy Sĩ vào chiều 21/1, các lãnh đạo châu Âu đang rất lo lắng. Họ lo ngại quyết tâm giành hòn đảo Greenland rộng lớn có thể châm ngòi cho cuộc đối đầu trong chính liên minh xuyên Đại Tây Dương.

Trong bài phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Davos cùng ngày, ông Trump không ngừng phàn nàn về việc Mỹ bị châu Âu lợi dụng và tự hỏi một cách đầy hoài nghi rằng tại sao nỗ lực kiểm soát Greenland của ông lại vấp phản đối gay gắt. Ông chỉ trích các lãnh đạo châu Âu đã làm cho lục địa trở nên không thể nhận ra với tình trạng di cư mất kiểm soát và các chính sách kinh tế cực đoan. Ông còn tự hỏi liệu NATO có sẵn lòng bảo vệ nước Mỹ hay không.

Tuy nhiên, đối với các quan chức châu Âu, bài phát biểu vẫn cho thấy một tia hy vọng hòa giải với Mỹ khi ông Trump nói sẽ không dùng vũ lực để chiếm Greenland. Trong thời điểm khủng hoảng của quan hệ xuyên Đại Tây Dương, điều đó vẫn đáng ghi nhận.

Vài giờ sau bài phát biểu, châu Âu nhận thêm tin tức khả quan hơn. Tổng thống Trump thông báo ông đã đạt được "khung thỏa thuận tương lai" về Greenland sau cuộc gặp với Tổng thư ký NATO, đồng thời rút lại lời đe dọa áp thuế với 8 nước châu Âu vào tháng tới.

"Nếu hoàn tất, giải pháp này sẽ là một điều tuyệt vời cho Mỹ và tất cả các quốc gia NATO", ông Trump viết trên Truth Social, mà không cung cấp thông tin chi tiết.

Khi nhà báo Kaitlan Collins của CNN hỏi liệu thỏa thuận tương lai có đáp ứng mong muốn sở hữu Greenland của ông hay không, Tổng thống Trump dừng lại một chút để suy nghĩ trước khi trả lời "đó là thỏa thuận dài hạn".

Đây là sự thay đổi rõ rệt trong giọng điệu của ông Trump so với chỉ vài ngày trước, khi ông chủ Nhà Trắng để ngỏ khả năng dùng vũ lực để đảm bảo quyền sở hữu Greenland, hòn đảo tự trị thuộc Đan Mạch. Ông thậm chí còn đăng hình ảnh lá cờ Mỹ phủ lên lãnh thổ này.

Với cam kết này, các lãnh đạo châu Âu có thể tạm thời thở phào, khi không phải chạy đua để ngăn kịch bản xung đột với Mỹ. Tham vọng Greenland của ông Trump đã thổi bùng cuộc khủng hoảng ngoại giao chưa từng có với các đồng minh NATO thân cận nhất của Mỹ, những nước vốn đang phải đối phó với chiến sự Nga - Ukraine và cạnh tranh địa chính trị với Trung Quốc. Một số đồng minh lịch sử của Washington đặt câu hỏi họ còn có thể trông cậy vào Mỹ trong bao lâu.

"Mỗi ngày chúng ta đều được nhắc rằng mình đang sống trong kỷ nguyên cạnh tranh nước lớn", Thủ tướng Canada Mark Carney nói tại Davos đầu tuần này. "Trật tự dựa trên luật lệ đang phai nhạt. Kẻ mạnh muốn làm gì thì làm, còn kẻ yếu phải cam chịu".

Sự đổi hướng diễn ra sau nhiều ngày đàm phán hậu trường giữa ông Trump, các cố vấn và lãnh đạo châu Âu, trong đó có Tổng thư ký NATO Mark Rutte và Thủ tướng Đức Friedrich Merz, theo những người am hiểu vấn đề. Châu Âu, vốn thống nhất phản đối việc Mỹ thâu tóm Greenland, đã kết hợp cách tiếp cận "cây gậy và củ cà rốt", trong đó họ vừa đưa ra các đề nghị tăng cường an ninh Bắc Cực, vừa cảnh báo những rủi ro đối với Mỹ nếu NATO rơi vào rạn nứt sâu hơn.

Henri-Paul Normandin, cựu nhà ngoại giao Canada, nhận định ông Trump hẳn đã nhận ra sự kiên quyết của châu Âu trong việc phản đối tham vọng đối với Greenland và buộc phải tìm cách rút lui sao cho vẫn có thể tuyên bố đạt được một "chiến thắng" nào đó.

"Về bản chất, ông ấy đang lùi bước ở mức độ nhất định vì châu Âu phản ứng quá mạnh mẽ", Normandin nói.

Châu Âu từ lâu thường theo đuổi chiến lược xoa dịu đối với ông Trump, nhưng lần này họ nói "ông sắp vượt qua lằn ranh đỏ. Đó là chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ", theo cựu nhà ngoại giao Canada.

Những ngày gần đây, các quan chức chính quyền Mỹ đã thảo luận những phương án thỏa hiệp cho phép Washington tiếp cận khoáng sản và đất đai để xây dựng căn cứ quân sự, theo nguồn tin nội bộ. Một số đồng minh của ông Trump tại Mỹ cũng tỏ ra lo lắng sau khi thị trường chứng khoán lao dốc trước lời đe dọa thuế quan.

Alan Leventhal, cựu đại sứ Mỹ tại Đan Mạch, cho rằng Mỹ có những quan ngại an ninh quốc gia chính đáng liên quan đến Greenland, nhưng tất cả đều có thể được giải quyết thông qua một hiệp ước hợp tác quân sự tồn tại từ lâu.

"Hiệp ước đó trao cho chúng tôi quyền xây dựng thêm nhiều căn cứ quân sự trên khắp Greenland", ông Leventhal nói.

Dù rút lại khả năng sử dụng vũ lực quân sự để chiếm Greenland, ông Trump vẫn tiếp tục đe dọa dùng sức ép kinh tế để đạt được mục tiêu. Trong bài phát biểu tại Davos, ông cũng gửi đi một lời đe dọa ngầm, theo giới quan sát.

"Các bạn có thể nói đồng ý và chúng tôi sẽ rất trân trọng, hoặc cũng có thể nói không và chúng tôi sẽ ghi nhớ điều đó", ông Trump nói.

Khi một phóng viên hỏi ông Trump đang muốn truyền tải thông điệp gì từ câu nói đó và hậu quả sẽ thế nào nếu các bên nói "không" với Mỹ, ông chủ Nhà Trắng nói "các anh sẽ phải tự mình tìm ra câu trả lời".

Thanh Tâm (Theo CNN, WSJ, CBC)