Điểm yếu của kinh tế Mỹ nhìn từ các cuộc đối đầu thuế quan và quân sự

Theo báo The Wall Street Journal (WSJ) ngày 12/4, Mỹ sở hữu ưu thế vượt trội về quy mô trong chiến tranh kinh tế. Thế nhưng, hai lần trong thời gian ngắn, các quốc gia khác đã thực sự tiến hành cuộc chiến kinh tế ngược lại nhằm vào Washington -và buộc nước này phải nhượng bộ. Đó là bài học đắt giá từ hai cuộc đối đầu liên tiếp với Trung Quốc và Iran dưới thời Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Hai lần bị đánh vào "điểm nghẽn"

Khoảng 1năm trước, Tổng thống Trump áp đặt thuế quan cao đối với hàng hóa Trung Quốc. Bắc Kinh đáp trả bằng cách hạn chế xuất khẩu đất hiếm -nguyên liệu thiết yếu trong nhiều ngành công nghiệp từ xe điện đến hàng không vũ trụ. Kết quả là ông Trump phải nhanh chóng tìm kiếm một thỏa thuận đìnhchiến thương mại.

Sáu tuần trước, Mỹ và Israel tấn công Iran. Tehran đóng cửa eo biển Hormuz, đẩy giá dầu, nhiên liệu máy bay, phân bón và nhiều mặt hàng khác tăng vọt. Tuần trước, hai bên đạt thỏa thuận tạm ngừng bắn.

WSJ lưu ý, cả Iran lẫn Trung Quốc đều không có tầm ảnh hưởng kinh tế sánh được với Mỹ. Điều mà họ nắm trong tay là các "điểm nghẽn" chiến lược: Trung Quốc sản xuất đến 94% nam châm đất hiếm toàn cầu, trong khi 20% lượng dầu mỏ thế giới phải đi qua eo biển Hormuz.

Để hiểu vì sao Mỹ liên tục bị đẩy vào thế bất lợi, cần hiểu khái niệm "điểm nghẽn" -một thuật ngữ được phân tích chi tiết bởi Edward Fishman, cựu chuyên gia chính sách trừng phạt dưới thời chính quyền Obama và tác giả cuốn sách "Những điểm nghẽn: Sức mạnh của Mỹ trong thời đại chiến tranh kinh tế".

Theo chuyên gia Fishman, một điểm nghẽn có ba thuộc tính. Thứ nhất, một quốc gia hoặc liên minh phải có vị thế thị trường đủ mạnh để chi phối nguồn cung hoặc giá cả của một mặt hàng, dịch vụ. Thứ hai, các sản phẩm thay thế phải khó tìm trong ngắn hạn -dù về dài hạn, mọi thứ đều có thể được thay thế. Thứ ba, việc "phong tỏa"điểm nghẽn đó phải có tác động bất đối xứng, tức là gây thiệt hại cho đối phương nhiều hơn là cho chính mình.

Điểm nghẽn có thể là vật lý hoặc kinh tế. Điểm nghẽn vật lý điển hình là các tuyến đường thủy như eo biển Hormuz, hay eo biển Bosporus và Dardanelles -nơi kết nối Địa Trung Hải với Biển Đen, ảnh hưởng trực tiếp đến xuất khẩu ngũ cốc của Nga và Ukraine. Loại điểm nghẽn này từng đóng vai trò then chốt trong Chiến tranh Peloponnesian giữa Sparta và Athens, Thế chiến I, và cuộc chiến hiện tại giữa Nga vàUkraine.

Về điểm nghẽn kinh tế, ngưỡng để tạo ra và khai thác chúng thấp hơn nhiều. Vì đồng đô la Mỹ chiếm 88% giao dịch tiền tệ toàn cầu, 55% các khoản nợ ngân hàng quốc tế và 50% các khoản thanh toán quốc tế, sự kiểm soát của Washington đối với hệ thống ngân hàng dựa trên USD là một điểm nghẽn cực kỳ lợi hại. Mỹ đã dùng nó để trừng phạt các nhóm khủng bố, buôn bán ma túy, Triều Tiên và Iran. Bên cạnh đó, cùng với Hà Lan và Nhật Bản, sự kiểm soát của Mỹ đối với công nghệ sản xuất chip bán dẫn tiên tiến cũng trở thành công cụ kìm hãm bước tiến của Trung Quốc.

Khi Tổng thống Trump tin vào thuế quan, bỏ qua đồng minh

Ông Trump quyết tâm tiến hành chiến tranh kinh tế quyết liệt hơn bất kỳ người tiền nhiệm nào, nhưng lại chọn phương thức khác: thuế quan. Ông cho rằng các biện pháp trừng phạt quá thô bạo và bị lạm dụng, còn thuế quan thì nhanh hơn, linh hoạt hơn và có lợi ích ở nước -bảo vệ sản xuất và tăng doanh thu.

Tuy nhiên, thuế quan không đáp ứng tiêu chí của một điểm nghẽn. Chuyên giá Fishman lập luận rằng thị phần nhập khẩu toàn cầu của Mỹ chỉ ở mức 13% -quá nhỏ để ép buộc thay đổi hành vi của các quốc gia khác, vì hầu hết đều có thể tìm thị trường thay thế. Minh chứng rõ nhất: xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ giảm do thuế quan, nhưng xuất khẩu sang phần còn lại của thế giới đã bù đắp vượt mức thiếu hụt đó.

Đây chính là lý do các đồng minh đóng vai trò sống còn trong chiến tranh kinh tế. Theo nghiên cứu của Ben Vagle và Stephen Brooks trong cuốn sách "Kiểm soát thương mại: Lợi thế kinh tế bền vững của Mỹ so với Trung Quốc", vào năm 2022, các công ty Mỹ tạo ra 38% lợi nhuận toàn cầu; cộng thêm các đồng minh, con số này lên tới 73%. Trong khi đó, Trung Quốc chỉ tạo ra 16%. Trong lĩnh vực công nghệ cao, Mỹ và đồng minh chiếm đến 84% lợi nhuận toàn cầu, còn Trung Quốc chỉ có 6%.

Thế nhưng, Tổng thống Trump lại theo đuổi chiến lược đối nghịch: phớt lờ và làm suy yếu các đồng minh. Ông đe dọa châu Âu bằng thuế quan trong tham vọng chiếm Greenland, tạm thời dỡ bỏ một số lệnh trừng phạt với dầu mỏ Nga, và không tham khảo ý kiến đồng minh -ngoại trừ Israel -trước khi tấn công Iran. Kết quả là họ từ chối tham chiến.

Điểm yếu chí mạng: Khả năng chịu đựng thấp

Lầu Năm Góc đã nhận thấy từ nhiều thập kỷ trước rằng Iran có thể đóng cửa eo biển Hormuz, nhưng dường như lại không chuẩn bị ứng phó khi điều đó thực sự xảy ra. Bản thân ông Trump cũng từng lưu ý rằng Mỹ hầu như không nhập dầu từ Vịnh Ba Tư và với tư cách là nước xuất khẩu ròng dầu khí, Mỹ có thể được hưởng lợi từ giá cao kéo dài.

Vậy tại sao Washington vẫn chịu sức ép? Chuyên gia Fishman đưa ra câu trả lời thẳng thắn: "Điểm yếu chí mạng của Mỹ trong chiến tranh kinh tế là khả năng chịu đựng thấp đối với những tổn thất kinh tế".

Dù vậy, ông Fishman nhận định rằng Iran vẫn có thể đang "hơiquá tay". Quân đội, tham vọng hạt nhân, nền kinh tế và giới lãnh đạo của nước này đều đang trong tình trạng suy giảm. Lịch sử cũng cho thấy: một khi điểm nghẽn đã bị vũ khí hóa, các quốc gia dễ bị tổn thương sẽ tìm mọi cách để vô hiệu hóa nó. Tây Âu đã tìm ra các nguồn thay thế cho khí đốt Nga; Nga, Trung Quốc và Iran đã tìm ra các kênh thay thế cho hệ thống thanh toán bằng USD; Trung Quốc đang phát triển các giải pháp thay thế cho công nghệ bán dẫn phương Tây.

Nếu Iran muốn duy trì sự kiểm soát eo biển Hormuz, các nền kinh tế vùng Vịnh sẽ xây dựng tuyến đường xuất khẩu dầu thay thế, còn các quốc gia tiêu thụ sẽ tìm kiếm nhà cung cấp mới hoặc đa dạng hóa sang các nguồn năng lượng khác. Và nếu Mỹ cùng các đồng minh kết luận rằng sự kiểm soát đó là không thể chấp nhận, vũ lực vẫn luôn là lựa chọn cuối cùng.