Điệp viên phản bội từng phá nát mạng lưới tình báo của CIA ở Liên Xô

Aldrich Hazen Ames, điệp viên phản bội gây thiệt hại nặng nề nhất trong lịch sử Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA), người đã làm việc cho Liên Xô mà không bị phát hiện suốt gần một thập kỷ, hôm 5/1 chết tại nhà tù liên bang Cumberland, Maryland ở tuổi 84.

Cái chết của Ames được ghi trong cơ sở dữ liệu tù nhân của Cục Nhà tù Liên bang Mỹ nhưng không nêu rõ nguyên nhân. Ông này là tù nhân liên bang thụ án chung thân không ân xá kể từ năm 1994.

Ames sinh ngày 26/5/1941 tại River Falls, Wisconsin, là con trai của một sĩ quan CIA. Ngay sau khi tốt nghiệp trung học, ông làm thực tập sinh mùa hè tại CIA, rồi tiếp tục làm việc cho tổ chức này trong khi hoàn thành chương trình cử nhân tại Đại học George Washington.

Năm 1962, ông bắt đầu làm việc toàn thời gian cho CIA và tới năm 1969, ông được giao nhiệm vụ hoạt động bí mật ở Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ.

Trong suốt thời gian đó, ông liên tục nhận được những đánh giá thấp từ cấp trên. Hồ sơ của Ames chứa đầy vết đen, trong đó có cuộc đụng độ với nhân viên hành pháp, nghiện rượu, thiếu tập trung và không hoàn thành công việc đúng tiến độ. Ames thậm chí từng để quên tài liệu trên tàu điện ngầm New York.

Dù năng lực hạn chế, Ames vẫn thăng tiến trong hàng ngũ CIA suốt 17 năm cho đến khi đạt được một vị trí đặc biệt nhạy cảm tại trụ sở chính ở Langley, Virginia.

Ông được bổ nhiệm làm trưởng chi nhánh phản gián của Vụ Liên Xô thuộc CIA vào tháng 9/1983. Với chức vụ này, Ames có quyền tiếp cận một số bí mật quốc gia, trong đó có danh tính những điệp viên Mỹ đang trà trộn ở Liên Xô. Đây là một nhóm nòng cốt nhỏ, tổng cộng khoảng hơn 10 người, được gây dựng trong suốt hai thập kỷ và có vị trí tốt trong các cơ quan chính phủ cũng như đại sứ quán Liên Xô trên khắp thế giới.

Khi Chiến tranh Lạnh đang ở giai đoạn đỉnh điểm, Ames quyết định sẽ thay đổi tiến trình lịch sử bằng cách đảo lộn cuộc so kè gián điệp kéo dài giữa các quốc gia. Ông cho rằng đó là một trò hề. Theo lời tự thuật của Ames, quyết định trở thành gián điệp hai mang của ông được thúc đẩy bởi một "hỗn hợp độc hại" giữa rượu, bản tính ngạo mạn, ảo tưởng về quyền lực và lòng tham không đáy.

Vào tháng 4/1985, Ames thực hiện cú đặt cược đầu tiên. Ông tận tay chuyển một phong bì tài liệu cho người đứng đầu Ủy ban An ninh Quốc gia Liên Xô (KGB) tại Đại sứ quán Liên Xô ở Washington. Ames tự giới thiệu tên và cấp bậc của mình, cung cấp vài bí mật của CIA và yêu cầu được trả thưởng 50.000 USD. Mối quan hệ cộng tác sau đó được xác lập trong bữa trưa đẫm rượu tại một khách sạn sang trọng gần Nhà Trắng.

Sau đó, Ames chơi một ván bài ngửa. Lo sợ một trong những điệp viên Liên Xô làm việc cho CIA có thể phát hiện ra mình, Ames quyết định phản bội tất cả họ.

"Tôi đã hoảng loạn", Ames nói trong một cuộc phỏng vấn năm 1994 từ nhà tù. Ames tin rằng chỉ bằng cách giao nộp danh tính tất cả các điệp viên hai mang đang làm việc cho Mỹ, ông mới được bảo vệ. Và Ames cũng biết rõ đổi lại mình sẽ được "trả số tiền nhiều đến mức không bao giờ tiêu hết".

"Vì thế, tôi chọn làm điều đó", Ames nói.

Ames tập hợp hàng trăm tài liệu mật thành một xấp nặng gần 3 kg, trong đó có danh sách những người Liên Xô đang làm việc cho CIA và một "bách khoa toàn thư" về các hoạt động tình báo của Mỹ. Ames nhét chúng vào cặp táp, bước ra khỏi trụ sở CIA và giao tất cả cho một đầu mối liên lạc tại Đại sứ quán Liên Xô.

"Tôi đã giao nộp chính mình cùng với họ", Ames nói trong cuộc phỏng vấn năm 1994. "Tôi đã thốt lên rằng 'giao cho các ông đấy, KGB. Giờ thì đến lượt các ông lo cho tôi'".

KGB đã trả hậu hĩnh cho Ames với số tiền ít nhất 2,7 triệu USD. Hành động phản bội của ông đã khiến 10 gián điệp hoạt động tại Liên Xô đã bị bắt, thẩm vấn và xử tử vì tội phản quốc. Một người bị bỏ tù, nhưng ít nhất hai người đã trốn thoát khi bị KGB săn lùng. Mạng lưới tình báo từng cung cấp cho Mỹ những thông tin sâu rộng về chính trị, quân sự, ngoại giao và tình báo tại Moskva đã bị triệt hạ.

KGB lấp đầy khoảng trống đó bằng cách cài cắm thông tin sai lệch trong suốt phần còn lại của Chiến tranh Lạnh. Điều này đã làm sai lệch các cuộc tranh luận về chính sách và chiến lược đối với Moskva ở những cấp cao nhất trong chính phủ Mỹ, theo cựu giám đốc CIA John M. Deutch.

Ames cũng tiết lộ danh tính của hơn 20 sĩ quan tình báo Mỹ và các đặc vụ nước ngoài khác làm việc cho CIA, đồng thời làm lộ khoảng 50 chiến dịch bí mật tại Nga, châu Âu và Mỹ Latin, theo kết luận từ CIA.

Khi các điệp viên người Nga của CIA dần biến mất, họ bắt đầu lo sợ rằng có kẻ phản bội đang ẩn mình trong nội bộ. Tuy nhiên, cuộc săn tìm kẻ nằm vùng dần rơi vào bế tắc.

Năm 1986, Ames nhận nhiệm vụ 3 năm tại Rome, nơi ông ta dành phần lớn thời gian để tìm kiếm các bí mật cho Liên Xô và sa đà vào rượu. Có lần, Ames còn ngất xỉu ngay trên đường phố sau một bữa tiệc tại đại sứ quán Mỹ.

Đến năm 1989, một sĩ quan CIA báo cáo rằng Ames, khi trở về Washington, đã trở nên giàu có một cách khó hiểu. Ông ta trả 540.000 USD tiền mặt để mua một ngôi nhà mới gần trụ sở cơ quan và lái một chiếc Jaguar mới. Điều này đã làm dấy lên hoài nghi, dù còn mơ hồ. Bộ phận hoạt động bí mật của CIA phải mất hơn một năm mới chuyển những thông tin gây lo ngại này đến văn phòng an ninh nội bộ. Văn phòng sau đó chỉ giao việc tìm hiểu cho một điều tra viên duy nhất, người thiếu kinh nghiệm và đã gác lại cuộc điều tra trong nhiều tháng.

Mãi đến năm 1993, một cuộc điều tra hình sự mới được bắt đầu, phần lớn nhờ nỗ lực thúc đẩy của Cục Điều tra Liên bang Mỹ (FBI). Ames cuối cùng bị bắt vào ngày 21/2/1994 và trở thành tù nhân kể từ đó.

Khi Ames bị bắt, vợ của ông ta, thường được gọi là Rosario, cũng bị bắt cùng chồng. Người phụ nữ đã biết về hành vi phản quốc của Ames nhưng vẫn vui vẻ tiêu xài số tiền kiếm được. Rosario phải lĩnh án 5 năm tù.

Tại buổi tuyên án năm 1994, Ames đã chỉ trích hoạt động tình báo của Mỹ là "một trò lừa bịp trục lợi" được điều hành bởi những quan chức đã lừa dối nhiều thế hệ người dân về giá trị cũng như tính cấp thiết của công việc họ đang thực hiện.

R. James Woolsey, giám đốc CIA lúc bấy giờ, đã quyết định không xử phạt bất kỳ ai về hành vi lơ là trách nhiệm trong vụ Ames, bất chấp kết luận từ tổng thanh tra của cơ quan rằng 23 quan chức cấp cao phải chịu trách nhiệm. Thay vào đó, ông chỉ đưa ra 11 thư khiển trách.

Báo cáo đánh giá thiệt hại của CIA và FBI về sự việc chưa bao giờ đi sâu vào gốc rễ vấn đề. Ames, với tâm trí bị hủy hoại bởi rượu, không thể nhớ hết những bí mật mà ông ta đã bán. Và ông ta cũng không vượt qua được các bài kiểm tra bằng máy phát hiện nói dối, khiến họ không thể đánh giá chính xác mức độ thiệt hại mà Ames đã gây ra suốt một thập kỷ.

Ames đã khẳng định rõ một điều trong cuộc phỏng vấn vào năm 1994. Ông ta nói rằng mình đã tự tuyên án tử cho chính tâm hồn mình: "Những người mà tôi đã bán đứng... Những gì xảy ra với họ cũng đã xảy ra với tôi".

Vũ Hoàng (Theo Washington Post, AFP, Reuters)