Độc đáo nghề 'làm bằng tay, xoay bằng mông' của người Chăm ở Khánh Hòa
Giữa nhịp sống hiện đại, nơi máy móc và công nghệ dần thay thế đôi tay con người, làng gốm Chăm Bàu Trúc ở xã Ninh Phước (Khánh Hòa) vẫn lặng lẽ gìn giữ một cách làm gốm độc nhất vô nhị. Đó là: không bàn xoay, không khuôn đúc, chỉ đôi bàn tay khéo léo và những vòng xoay nhịp nhàng của cơ thể người thợ.
Khác với các làng gốm nổi tiếng như Bát Tràng (Hà Nội), Thổ Hà (Bắc Giang trước đây), Thanh Hà (Quảng Nam trước đây) hay Minh Long (Bình Dương trước đây), nghề gốm của người Chăm Bàu Trúc, xã Ninh Phước (tỉnh Khánh Hòa) không xoay đất mà xoay người.
Đất sét được đặt cố định trên bệ kê, người thợ vừa đi quanh vừa dùng tay nắn, vuốt, tạo hình sản phẩm, cách làm này được ví von là nghề "làm bằng tay, xoay bằng mông". Đây là cách làm nguyên bản, không thay đổi từ xưa đến nay.
Thoạt nhìn, việc nặn gốm tưởng chừng đơn giản, nhưng thực tế lại đòi hỏi sự khéo léo, bền bỉ và cảm nhận tinh tế.
Người chưa quen nghề chỉ cần đi vài vòng quanh khối đất sét là đã hoa mắt, chóng mặt, khó giữ được dáng gốm cân đối.
Mỗi sản phẩm vì thế không chỉ là kết tinh của đất, mà còn là kết quả của kinh nghiệm và sự hòa nhịp giữa đôi tay - thân thể - nhịp thở của người nghệ nhân.
Sau đó gốm được phơi nắng 4 - 6 giờ rồi dùng mảnh sành hoặc cật tre để làm bóng. Gốm mộc được xếp đan xen với rơm và củi khô, nung lộ thiên trong một ngày. Các sản phẩm gốm Bàu Trúc sau khi làm xong có màu đỏ tự nhiên của đất hoặc vàng đỏ, đỏ hồng, đen xám, vệt nâu, thể hiện đặc trưng của nền văn hóa Champa.
Nhiều du khách khi đến tham quan rất thích thú với hình ảnh các nghệ nhân ở Bàu Trúc làm gốm không máy móc, không bàn xoay, nhưng vẫn tạo ra những sản phẩm gốm mộc mạc. Sản phẩm của họ cũng rất tinh tế, hòa quyện giữa cái hồn của đất với hơi thở cuộc sống.
Ông Phú Hữu Minh Thuần - Giám đốc Hợp tác xã gốm Bàu Trúc cho biết, những năm trở lại đây, ngoài các vật dụng thiết yếu trong đời sống thường ngày như: ấm đất, nồi đất, lò đun than củi, khuôn đổ bánh canh, bánh xèo… làng gốm Bàu Trúc còn cho ra đời các sản phẩm gốm mỹ nghệ nổi tiếng như tượng nữ thần Apsara, phù điêu trang trí nội thất, bình nước phong thủy…
Làng gốm Bàu Trúc của đồng bào Chăm là một làng nghề truyền thống lâu đời, được xem là cổ nhất Đông Nam Á. Nghề này có vai trò to lớn trong đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội, đời sống tín ngưỡng của cộng đồng người Chăm Ninh Thuận.
Trải qua bao thời kỳ lịch sử, đến nay, nghề gốm được con cháu kế thừa và phát huy.
Năm 2017, Bộ Văn hóa, thể thao và du lịch đưa nghệ thuật làm gốm truyền thống của người Chăm làng Bàu Trúc vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.