Duyên thầm liền chị - Nét đẹp gìn giữ hồn cốt Quan họ

Ở đó, liền chị hiện ra với nụ cười e ấp, ánh mắt thẳm sâu và giọng ca ngọt như mật. Không phô trương, không ồn ã, duyên thầm của liền chị và cả những liền anh lặng lẽ thấm vào lòng người, gìn giữ hồn cốt quê hương qua bao mùa trăng hội.

Mỗi khi mùa xuân về hình ảnh liền chị mang yếm thắm, áo mớ ba mớ bảy duyên dáng cùng câu hát mượt mà đã trở thành biểu tượng của nghệ thuật Dân ca Quan họ Bắc Ninh. Giữa nhịp sống hiện đại hối hả, “duyên thầm” của liền chị vẫn lặng lẽ tỏa sáng như sợi chỉ mềm mại kết nối quá khứ với hiện tại, giữ gìn hồn cốt của một di sản ngàn năm. Chính nét đẹp kín đáo, ý nhị ấy càng hiện lên trọn vẹn khi liền chị trẩy hội, cất tiếng hát ngân nga giữa trời xuân: “Má đồng tiền tủm tỉm/ Mắt bồ câu long lanh/ Nón quai thao tròng trành/ Áo dài the tha thướt/ Kìa là chị hai đi trẩy hội...”. Tất cả hòa quyện thành một bức tranh xuân đằm thắm, nơi duyên thầm không chỉ ở lời ca tiếng hát mà còn đọng lại trong từng ánh nhìn, nụ cười.

Duyên thầm - Vẻ đẹp không phô bày

Không ồn ào, không rực rỡ sắc màu như nhiều loại hình nghệ thuật trình diễn khác, Quan họ chinh phục lòng người bằng sự tinh tế trong từng câu hát đối đáp. Liền chị xuất hiện trong tà áo tứ thân nền nã, đầu đội nón quai thao, tay nâng khăn, tất cả hòa quyện thành một tổng thể dịu dàng, chuẩn mực.
“Duyên” của liền chị không nằm ở vẻ đẹp hình thức mà ẩn sâu trong phong thái, trong cách ứng xử “kính trên nhường dưới”, trong lối hát mềm mại mà sâu lắng. Khi câu hát “Người ơi người ở đừng về” cất lên, đó không chỉ là lời ca mà còn là lời mời, lời níu giữ chân tình. Chính sự ý nhị ấy đã tạo nên nét duyên thầm rất riêng - thứ duyên chỉ cảm nhận được bằng trái tim.

Những ngày xuân, về nhiều vùng quê ở Bắc Ninh, người ta dễ dàng bắt gặp những canh hát quan họ. Đến với miền quan họ, dù canh hát chưa bắt đầu, cách ăn nói của các liền anh, liền chị cũng người dân vùng Kinh Bắc như có thơ, có nhạc. Cách nói của người quan họ mềm mại, giàu hình ảnh và nhịp điệu, như từng câu chữ đều ngân vang. Lời thưa gửi ý nhị, ví von tinh tế, khiến giao tiếp thường ngày cũng trở thành một làn điệu trữ tình. Đó chính là nét đẹp văn hóa, là cái duyên của con người nơi đây thấm vào lời ăn tiếng nói.

Theo Nghệ sĩ Hữu Duy (hát dân ca Quan họ), mỗi độ xuân về, được đi trẩy hội, ngắm các liền anh, liền chị xúng xính trong áo mớ ba mớ bảy, đội nón thúng quai thao, hát giao duyên trên bến dưới thuyền…, anh càng thêm say mê và gắn bó với Quan họ.

Gắn bó với Câu lạc bộ Quan họ Hoài Trung (xã Liên Bão, tỉnh Bắc Ninh) hơn 30 năm qua, liền anh Dương Đức Thắng -Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ chia sẻ: “Tôi là người con của quê hương và có nhiều năm nghiên cứu dân ca Quan họ, sưu tầm hiện vật Quan họ. Có thể nói, biết hát Quan họ là chạm tới đỉnh cao của thi ca. Trước khi học hát phải học làm người Quan họ. Người Quan họ quý trọng bạn hơn cả bản thân mình, vì vậy lễ nghĩa và tình cảm luôn được đặt lên hàng đầu”.

Theo anh Thắng, phòng trưng bày “Quan họ xưa và nay” tại Câu lạc bộ Quan họ thôn Hoài Trung do anh cùng các thành viên sưu tầm hiện lưu giữ hàng trăm kỷ vật độc đáo. Trong đó có cơi trầu gỗ khảm trai, dao têm trầu hình lá trúc với chuôi sừng bịt bạc, dây xà tích bạc, giỏ đựng ấm trà, đèn dầu dùng khi hát canh, nón quai thao, dải yếm, bao lưng với nhiều chất liệu khác nhau; cùng các bộ ấm chén cổ, nồi đồng, bát hoa, mâm gỗ dùng trong bữa cơm Quan họ để đãi bạn. Những hiện vật ấy gợi nhớ về sự đam mê, sự mến khách, trân trọng cái đẹp và nét duyên dáng của người Quan họ, duyên thầm của các liền chị và liền anh vùng Kinh Bắc.

Anh Bùi Văn Hoàng, một tiểu thương tại phường Vĩnh Yên (Phú Thọ), chia sẻ: “Tôi thực sự xúc động khi được nghe Quan họ và gặp gỡ các liền chị tại Hội Lim năm trước. Ở họ toát lên một vẻ đẹp rất riêng, không phô bày mà vẫn đủ làm lòng người xao động. Từ ánh mắt, nụ cười đến cách chào hỏi, mời trầu đều thể hiện sự nền nã, tinh tế. Nghe câu hát: “Yêu nhau đứng ở đằng xa/ Con mắt liếc lại bằng ba đứng gần”, tôi mới cảm nhận trọn vẹn cái duyên thầm ấy- chỉ một ánh nhìn cũng đủ nói thay bao điều. Chính sự ý nhị trong giao tiếp và sự chân thành trong lời ca đã để lại trong tôi ấn tượng khó quên”.

Liền chị - người giữ lửa truyền thống

Quan họ vốn là hình thức hát giao duyên giữa “liền anh” và “liền chị”, nơi những câu hát đối đáp thể hiện tài năng, sự hiểu biết và tâm hồn người hát. Trải qua bao thăng trầm lịch sử, nghệ thuật này vẫn được gìn giữ và phát triển mạnh mẽ tại Bắc Ninh - cái nôi của làn điệu Quan họ.

Từ khi được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2009, Quan họ bước ra thế giới nhưng vẫn giữ nguyên cốt cách mộc mạc ban đầu. Để làm được điều đó, không thể không nhắc đến những liền chị - những người phụ nữ thầm lặng học từng câu hát cổ, giữ gìn lề lối, truyền dạy cho thế hệ sau bằng cả tâm huyết.

Họ không chỉ là người biểu diễn mà còn là “người kể chuyện” về lịch sử, phong tục và tình người xứ Kinh Bắc. Mỗi làn điệu cất lên là một lần truyền thống được tiếp nối.

Anh Dương Văn Hùng, ở phường Định Công (Hà Nội), chia sẻ rằng anh thực sự xúc động khi được nghe Quan họ, trực tiếp gặp gỡ, ứng xử và hát đối đáp cùng các liền chị. Ở họ toát lên vẻ nền nã, mực thước từ lời chào, ánh mắt đến cách mời trầu, tiếp chuyện.

Khi cất câu: “Đừng thấy em lắm bạn mà ngờ/ Tuy rằng em lắm bạn nhưng vẫn chờ người ngoan”, anh cảm nhận rõ sự ý nhị, thủy chung và chân thành trong từng lời ca. Không chỉ hát hay, các liền chị còn giao tiếp khéo léo, tinh tế, khiến người đối diện luôn cảm thấy được trân trọng.

Trong một lần đối đáp khác, anh Hùng càng thấm thía câu ca: “Đâu hơn người kết/ Đâu bằng người đợi chúng em”. Anh cho rằng cái hay của Quan họ không chỉ nằm ở làn điệu mà còn ở cách ứng xử, ở ánh mắt biết lắng nghe và nụ cười sẻ chia. Chính sự chân thành, thủy chung ấy đã làm nên vẻ đẹp bền lâu của các liền chị, một vẻ đẹp khiến người hát cùng luôn trân trọng, nâng niu.

Duyên thầm trong đời sống và giữ hồn dân tộc

Trong xã hội hiện đại, hình ảnh liền chị vẫn xuất hiện trên sân khấu lớn, trong các lễ hội đầu xuân hay giữa những không gian sinh hoạt cộng đồng. Tuy nhiên, giá trị cốt lõi của Quan họ không nằm ở ánh đèn sân khấu mà ở sự gắn kết cộng đồng - nơi người hát và người nghe cùng chia sẻ một miền cảm xúc chung.

Nhiều câu lạc bộ Quan họ được thành lập, nhiều lớp truyền dạy được mở ra, thu hút cả những bạn trẻ yêu thích âm nhạc truyền thống. Họ tìm đến Quan họ không chỉ để học hát mà còn để học cách ứng xử, học sự chừng mực và tinh tế - những phẩm chất làm nên “duyên thầm” của liền chị.

Giữa bộn bề đời sống, vẻ đẹp ấy càng trở nên quý giá và nhắc nhở mỗi người về sự dịu dàng, lòng thủy chung, cách trân trọng những giá trị bền vững.

Duyên thầm liền chị không chỉ là nét đẹp cá nhân mà còn là biểu tượng của bản sắc văn hóa Việt Nam. Trong từng làn điệu Quan họ là tiếng nói của tình yêu quê hương, của nghĩa tình làng xóm và tâm hồn người Việt.

Nếu liền chị làm say lòng người bằng ánh mắt và nụ cười e ấp thì liền anh chinh phục bằng phong thái điềm đạm, cách mời trầu, chào hỏi chuẩn mực và sự thủy chung trong lời hát. Chính sự hòa quyện giữa duyên thầm của liền chị và khí chất đĩnh đạc của liền anh đã tạo nên vẻ đẹp trọn vẹn, bền lâu của Quan họ.

Giữ gìn Quan họ không chỉ là trách nhiệm của riêng những liền chị nơi Kinh Bắc mà là bổn phận chung của cả cộng đồng. Khi những câu hát còn vang lên mỗi độ xuân về, khi tà áo tứ thân còn thướt tha bên triền sông Cầu, triền đê, hội Lim…, thì hồn cốt Quan họ vẫn còn sống mãi. Ở đó, duyên thầm của liền chị vẫn âm thầm tỏa sáng như một đóa hoa không phô trương sắc hương nhưng đủ làm say lòng bao thế hệ.

Kể từ khi được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, Dân ca Quan họ Bắc Ninh đã không ngừng được bảo tồn và phát huy giá trị trong đời sống đương đại. Từ năm 2009 đến nay, tỉnh Bắc Ninh đã triển khai nhiều cơ chế, chính sách đặc thù nhằm gìn giữ làn điệu cổ, hỗ trợ nghệ nhân, duy trì sinh hoạt tại các làng Quan họ gốc và mở rộng hoạt động truyền dạy trong trường học. Không chỉ được bảo tồn trong không gian truyền thống, Quan họ còn lan tỏa mạnh mẽ tới nhiều địa phương trong và ngoài nước, góp phần quảng bá hình ảnh văn hóa Việt Nam ra thế giới.

Dân ca Quan họ Bắc Ninh không ngừng được bảo tồn và tiếp tục phát huy giá trị trong đời sống đương đại. Đây là nền tảng để văn hóa Việt Nam vừa hội nhập sâu rộng, vừa giữ vững bản sắc, không bị hòa tan trước những tác động đa chiều của toàn cầu hóa.

Đáng chú ý, sự phát triển ấy phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, trong đó nhấn mạnh: phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột và hệ điều tiết cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước.

Giữa nhịp sống hôm nay, khi nhiều giá trị cũ dần bị cuốn theo guồng quay hiện đại, duyên thầm của liền chị vẫn âm thầm hiện diện như một lời nhắc nhở dịu dàng về cội nguồn. Đó không chỉ là câu hát mà còn là cách sống ân tình, là sự thủy chung và tinh tế trong mỗi lời ăn tiếng nói. Chừng nào Quan họ còn được cất lên bằng cả tấm lòng, chừng ấy hồn cốt quê hương vẫn còn nguyên vẹn trong tim người Việt và sẽ mãi lan tỏa năng lượng tích cực.