GS Nguyễn Xuân Thắng: Dữ liệu thành tài nguyên lợi nhuận không giới hạn

Chiều 13/1, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức hội thảo Chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số và chủ nghĩa xã hội công nghệ: những vấn đề lý luận và thực tiễn.

Phát biểu tại hội thảo, GS Nguyễn Xuân Thắng, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương nhận định cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện đại, với hạt nhân là công nghệ số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, internet vạn vật, tự động hóa thông minh và công nghệ siêu lượng tử, đang làm thay đổi toàn diện cấu trúc quyền lực kinh tế - xã hội trên toàn cầu. Cả chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội đều phải vận động, tái cấu trúc để thích ứng. Sự vận động đó hình thành hai mô hình nổi bật là chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số và chủ nghĩa xã hội công nghệ.

Đặc trưng nổi bật của chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số là tư nhân hóa dữ liệu và tri thức, biến dữ liệu vốn được tạo ra từ hoạt động xã hội hóa rộng lớn của hàng tỷ người thành tư liệu sản xuất thuộc sở hữu của các tập đoàn tư nhân. Trong mô hình này, dữ liệu không đơn thuần là thông tin mà trở thành tài nguyên chiến lược mang lại lợi nhuận không giới hạn.

"Sự tập trung dữ liệu quy mô lớn đã tạo ra một hình thức độc quyền mới - độc quyền tài nguyên số và độc quyền thuật toán - trong đó một số rất ít doanh nghiệp công nghệ nắm quyền kiểm soát dữ liệu, dòng chảy thông tin, hành vi tiêu dùng và thậm chí cả dư luận xã hội", GS Thắng bày tỏ lo ngại.

Theo ông, trong chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số, các siêu công ty công nghệ không chỉ là chủ thể kinh tế thuần túy mà còn trở thành "những trung tâm quyền lực mới", có khả năng chi phối thị trường, tác động tới chính sách công và ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống xã hội. Quy mô vốn hóa, sức mạnh dữ liệu và khả năng vận động hành lang của nhiều tập đoàn công nghệ đã vượt qua năng lực điều tiết của nhà nước, làm xói mòn chủ quyền kinh tế và năng lực quản trị công của nhiều quốc gia.

Đơn cử, tháng 10/2025, vốn hóa thị trường của Nvidia đạt gần ngưỡng 5.000 tỷ USD, tăng gấp 5 lần mốc 1.000 tỷ mà công ty này đạt được tháng 5/2023. "Sự bùng nổ quá mức của làn sóng đầu tư vào công nghệ, nhất là chip bán dẫn và AI, khiến nhiều chuyên gia lo ngại về bong bóng công nghệ và rủi ro sụp đổ của thị trường", ông Thắng phân tích và cho rằng hình thái phát triển mới của chủ nghĩa tư bản, trong đó quyền lực kinh tế gắn với quyền lực công nghệ thông tin đang tạo ra thách thức chưa từng có với dân chủ, công bằng xã hội và an ninh con người.

Trong khi đó, chủ nghĩa xã hội công nghệ phát triển vì con người, tiến bộ và công bằng xã hội. Đặc trưng cốt lõi của mô hình này là Nhà nước định hướng phát triển công nghệ. Nhà nước không chỉ là người sửa chữa các "khuyết tật thị trường" mà là chủ thể kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, đầu tư vào hạ tầng số, cơ sở dữ liệu dùng chung, phát triển khoa học công nghệ cùng với tăng cường giáo dục, bảo đảm an sinh xã hội. Đồng thời, nhà nước biến tiến bộ công nghệ thành động lực giải phóng con người khỏi sức lao động nặng nhọc thay vì đẩy họ vào tình trạng mất việc làm, thu nhập.

"Công nghệ không phải là định mệnh mà là công cụ được dẫn dắt bởi hệ giá trị xã hội chủ nghĩa, trong đó con người là trung tâm, yếu tố quyết định nhất", GS Thắng nói và khẳng định, việc nghiên cứu hai mô hình này có ý nghĩa đặc biệt với Việt Nam trong quá trình thực hiện mục tiêu phát triển vì con người, không để ai bị bỏ lại phía sau.

PGS Đoàn Minh Huấn, Phó giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh quan tâm đến thuật toán trong thế giới hiện đại. Ông cho rằng, hiện nay không nên hỏi "thuật toán là gì" về mặt kỹ thuật mà cần hỏi "những quan hệ xã hội nào đang được hiện thân trong thuật toán".

"Xu hướng chuyển dịch tư liệu sản xuất từ hữu hình sang vô hình, từ máy móc - thiết bị sang dữ liệu, tri thức và các hệ thống mã hóa là một đặc trưng nổi bật của kinh tế số", ông nói và nhấn mạnh, thuật toán đang thay thế vai trò của người quản lý, thiết lập dạng quyền lực "phi nhân cách hóa" nhưng xâm nhập sâu vào từng giây phút lao động.

Đối diện với tư bản thuật toán, Nhà nước cần tái định nghĩa chủ quyền và năng lực quản trị. Chủ quyền không chỉ là lãnh thổ, thể chế mà còn là dữ liệu và thuật toán. Điều này ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát hạ tầng dữ liệu, tính toán chiến lược liên quan đến an ninh quốc gia, kinh tế, văn hóa. "Nhà nước cần xây dựng năng lực nghiên cứu, phát triển, sở hữu và kiểm soát những thuật toán cốt lõi phục vụ lợi ích công", PGS Huấn đề xuất.

Vũ Tuân