Hoài nghi 'sa thải vì AI' là chiêu tẩy trắng

Tuần trước, Amazon thông báo sa thải 16.000 nhân viên khối văn phòng, ngoài 14.000 người đã bị cho thôi việc mùa thu năm ngoái. Trên blog, công ty cho biết "AI và tác nhân tự động thay đổi cách thức làm việc" và không loại trừ khả năng tiếp tục giảm tổng số nhân viên tại văn phòng những năm tới.

Tháng trước, Pinterest cũng thông báo cắt giảm 15% lực lượng lao động, một phần lý do là "phân bổ lại nguồn lực cho các vị trí tập trung vào AI". Cuối tháng 11/2025, CEO Enrique Lores của HP cũng công bố kế hoạch điều chỉnh 6.000 vị trí do "thấy cơ hội đáng kể khi tích hợp AI vào hoạt động của công ty".

Ở một số lĩnh vực khác, xu hướng cũng diễn ra tương tự, theo LATimes. Tháng 9/2025, tập đoàn hàng không Đức Deutsche Lufthansa AG cắt giảm 4.000 nhân viên hành chính do "sử dụng AI ngày càng tăng". Vài tuần sau, ngân hàng ING Group NV của Hà Lan cho biết gần 1.000 vị trí tại "đang bị đe dọa bởi số hóa, AI và nhu cầu khách hàng ngày càng thay đổi".

Tính đến cuối năm ngoái, thống kê từ công ty tư vấn nhân sự Challenger, Gray & Christmas cho thấy AI là nguyên nhân dẫn đến 48.414 trường hợp cắt giảm việc làm tại Mỹ, tính riêng trong tháng 10, là 31.039 vụ. Giới đầu tư cũng phản ứng tích cực trước động thái này, khi cổ phiếu của công ty thường tăng sau những lần cắt giảm.

Theo hãng nghiên cứu Forrester, các doanh nghiệp trước đây đưa ra nhiều lý do khi sa thải nhân viên, như không đạt mục tiêu tài chính, tuyển dụng quá nhiều, vấn đề thuế quan, hoặc bất ngờ mất khách hàng lớn. Tuy nhiên, thống kê gần đây chỉ ra AI đang trở thành lý do "thời thượng và an toàn" để đổ lỗi.

"Nhiều công ty thông báo sa thải nhân viên liên quan đến AI, nhưng họ không hề có các ứng dụng AI đủ hoàn thiện, được kiểm chứng và sẵn sàng thay thế vị trí đã sa thải", Forrester bình luận khi đưa ra Dự báo xu hướng AI thay thế việc làm 2025-2030. "Điều này là dấu hiệu 'tẩy trắng bằng AI', tức kế hoạch cắt giảm nhân sự vì lợi ích tài chính được gán vào việc triển khai AI".

Thuật ngữ "tẩy trắng bằng AI" (AI washing) đang được sử dụng rộng rãi những tháng qua để ám chỉ các công ty lấy trí tuệ nhân tạo làm "bia đỡ đạn" khi sa thải nhân viên, trong khi thực tế có thể phức tạp hơn như công ty đang gặp khó khăn tài chính, hoặc dư thừa lao động do tuyển dụng trong Covid-19.

Trong báo cáo, Forrester chỉ ra AI "có tác động trong thực tế nhưng khiêm tốn". Công nghệ này có thể khiến 6% việc làm bị mất ở Mỹ, tương đương 10,4 triệu vị trí. Tuy nhiên, việc thay thế diện rộng khó xảy ra.

"Các công ty đang nói sẽ ứng dụng AI để thay thế công việc ở vị trí vừa sa thải. Thực tế, điều đó chưa xảy ra đại trà và chúng ta có lý do để hoài nghi", GS Peter Cappelli tại trường Wharton School thuộc Đại học Pennsylvania nói trên New York Times.

Molly Kinder, nhà nghiên cứu tại Viện Brookings chuyên về AI, đánh giá kiểu sa thải chủ động này cho phép các giám đốc điều hành phát tín hiệu đến thị trường, rằng họ đang đi tiên phong trong áp dụng AI và đã tìm ra cách tiết kiệm chi phí. Đây là thông điệp "thân thiện" với nhà đầu tư hơn nhiều so với lý do thực "doanh nghiệp đang gặp khó khăn".

Một nghiên cứu do Molly Kinder và cộng sự thực hiện cho Phòng Nghiên cứu Ngân sách Yale công bố tháng 10/2025 cho thấy, AI không làm thay đổi đáng kể thị trường việc làm nói chung. Kết quả chỉ ra, các chỉ số về mức độ tiếp xúc, tự động hóa và gia công "chưa thể hiện dấu hiệu nào liên quan đến thay đổi về việc làm hoặc thất nghiệp".

Theo nền tảng theo dõi tình trạng việc làm Layoffs.fyi, các công ty công nghệ đã cắt giảm hơn 700.000 nhân viên trên toàn cầu kể từ năm 2022 - khi ChatGPT ra đời. Tuy nhiên, phần lớn trong số đó là sự điều chỉnh do tình trạng tuyển dụng quá mức trong thời kỳ đại dịch.

TechCrunch đánh giá, việc viện dẫn AI khi sa thải có thể không được lòng công chúng, nhưng ít gây tranh cãi hơn những lý do khác. Trong bối cảnh nhạy cảm như hiện nay, việc quy kết cho AI "không quá rủi ro, ngay cả khi thủ phạm thực sự có thể là một thứ khác".

Bảo Lâm tổng hợp