Hoài nghi về sự thật sau việc sa thải hàng chục nghìn lao động

Những tuần đầu năm 2026, làn sóng thông báo cắt giảm nhân sự lại dồn dập. Trên các bản tin, cụm từ "tinh gọn để đầu tư AI" xuất hiện dày đặc: doanh nghiệp nói cần giảm tầng nấc, bớt quan liêu, tăng năng suất nhờ công cụ trí tuệ nhân tạo.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia hoài nghi liệu AI có thực sự là nguyên nhân trực tiếp khiến người lao động mất việc, hay chỉ là câu chuyện thuận tai để hợp lý hóa cắt giảm?

AI như "lời giải thích dễ bán" với thị trường

Một trong những điểm khiến dư luận đặt câu hỏi là khoảng cách giữa kết quả kinh doanh và các quyết định sa thải được công bố.

Reuters dẫn trường hợp Amazon, nơi tập đoàn này xác nhận cắt giảm khoảng 16.000 việc làm khối văn phòng, nằm trong kế hoạch tinh giản khoảng 30.000 vị trí được triển khai từ tháng 10/2025. Đại diện bộ phận nhân sự của Amazon cho biết mục tiêu là giảm các tầng nấc quản lý, tăng mức độ "ownership" (quyền sở hữu) trong tổ chức và loại bỏ những yếu tố bị xem là quan liêu.

Trong cùng bài viết, Reuters ghi nhận một chi tiết đáng chú ý bên lề Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos, khi một số lãnh đạo doanh nghiệp thừa nhận AI có thể được sử dụng như một lý do để giải thích những kế hoạch cắt giảm đã được tính toán từ trước, thay vì là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến sa thải.

Thông điệp gắn sa thải với "AI và hiệu suất" cũng xuất hiện ở các doanh nghiệp khác. Reuters đưa tin Pinterest cắt gần 15% nhân sự và cho biết động thái này nhằm chuyển hướng nguồn lực sang AI.

Các nhà phân tích được Reuters dẫn lời nhận định rằng áp lực từ nhà đầu tư buộc doanh nghiệp phải chứng minh hiệu quả của các khoản chi cho AI, trong đó việc tinh giản nhân sự trở thành một phần của câu chuyện chiến lược được truyền thông ra bên ngoài.

Cách diễn giải này trong một số bài phân tích quốc tế được gọi là "AI-washing", thuật ngữ dùng để chỉ việc gắn nhãn AI cho các quyết định cắt giảm nhân sự nhằm làm thông điệp trở nên tích cực hơn.

Theo dữ liệu của hãng tư vấn Challenger, Gray & Christmas được trích dẫn trên báo chí, AI được nêu như một yếu tố liên quan trong thông báo của hơn 50.000 đợt sa thải tại Mỹ trong năm 2025, góp phần khiến thuật ngữ này lan rộng trong các cuộc thảo luận về thị trường lao động.

Sa thải dựa trên kỳ vọng về AI

Một cách tiếp cận khác được nêu trong bài phân tích của Harvard Business Review (HBR) cuối tháng 1/2026. Theo HBR, nhiều doanh nghiệp cắt giảm nhân sự không phải vì AI đã trực tiếp thay thế công việc, mà vì các quyết định được đưa ra dựa trên kỳ vọng về khả năng của AI trong tương lai gần.

Bài viết cho rằng, trong nhiều trường hợp, quyết định nhân sự diễn ra trước khi công nghệ được triển khai đầy đủ hoặc trước khi hiệu quả tăng năng suất có thể đo lường rõ ràng. AI vì thế trở thành cơ sở để doanh nghiệp “đi trước một bước”, thông qua việc đóng băng tuyển dụng, giảm các vị trí cấp thấp hoặc thu hẹp bộ phận hỗ trợ, ngay cả khi việc ứng dụng AI vẫn ở giai đoạn thử nghiệm (HBR, 1/2026).

Góc nhìn này giúp lý giải vì sao AI thường xuất hiện trong thông báo tái cơ cấu, trong khi bản thân công nghệ chưa tạo ra những thay đổi tức thì đối với hoạt động cốt lõi của doanh nghiệp.

Những động lực kinh tế quen thuộc

Song song với yếu tố AI, các phân tích quốc tế cũng nhấn mạnh vai trò của những nguyên nhân kinh tế truyền thống.

Reuters cho biết nhiều tập đoàn công nghệ thừa nhận đã tuyển dụng quá mức trong giai đoạn đại dịch, khi nhu cầu dịch vụ số tăng mạnh. Khi tăng trưởng chậm lại, các doanh nghiệp buộc phải điều chỉnh quy mô để phù hợp với điều kiện thị trường mới. Amazon từng công khai nhận định họ đã "overhired" (tuyển dụng quá mức) trong thời kỳ Covid-19 và cần tinh gọn bộ máy sau đó (Reuters).

Ở quy mô rộng hơn, Reuters mô tả đầu năm 2026 chứng kiến làn sóng cắt giảm nhân sự tại Mỹ trong bối cảnh doanh nghiệp đẩy mạnh cải thiện hiệu suất, thị trường tuyển dụng hạ nhiệt và áp lực từ chi phí vốn vẫn ở mức cao. Nhu cầu tiêu dùng suy yếu so với giai đoạn phong tỏa và kỳ vọng lợi nhuận từ nhà đầu tư được xem là những yếu tố đủ sức thúc đẩy sa thải, ngay cả khi không xét đến AI. 

Một số bài bình luận trên Fortune cho rằng các dữ liệu hiện có chưa cho thấy AI đã tạo ra một cú sốc năng suất đủ lớn để dẫn đến sa thải hàng loạt. Theo Fortune, phần lớn các đợt cắt giảm vẫn gắn với chu kỳ kinh tế và tái cấu trúc doanh nghiệp, dù AI ngày càng được nhắc đến nhiều hơn trong thông điệp công bố. 

Tác động chọn lọc trên thị trường lao động

Dù vậy, các nghiên cứu cũng ghi nhận AI để lại những tác động không đồng đều. Nghiên cứu của Stanford Digital Economy Lab (DEL) cuối năm 2025 cho thấy sự sụt giảm việc làm tập trung rõ hơn ở nhóm lao động trẻ và các vị trí đầu vào trong những ngành có mức "phơi nhiễm AI" cao, như phát triển phần mềm, hỗ trợ khách hàng và một số công việc văn phòng.

Tuy nhiên, nghiên cứu này đồng thời chỉ ra rằng tổng việc làm trong nền kinh tế Mỹ vẫn tăng, cho thấy AI chưa gây ra làn sóng mất việc trên diện rộng, mà chủ yếu ảnh hưởng đến cấu trúc và điểm gia nhập của thị trường lao động. 

Từ các phân tích của HBR, Reuters, Fortune và Stanford DEL, báo chí quốc tế cho thấy AI đang giữ vai trò ngày càng lớn trong cách doanh nghiệp giải thích các quyết định tái cơ cấu. Tuy vậy, các quyết định sa thải hiện nay thường là kết quả của nhiều yếu tố đan xen, trong đó kỳ vọng về AI, áp lực kinh tế và nhu cầu tinh gọn bộ máy cùng tồn tại trong một chiến lược nhân sự.