Khủng hoảng Greenland dạy cho châu Âu bài học về ông Trump

Sau nhiều tuần gây áp lực mạnh mẽ, Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 21/1 bất ngờ dịu giọng với châu Âu trong nỗ lực kiểm soát Greenland, hòn đảo tự trị của Đan Mạch. Trong bài phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos, Thụy Sĩ, ông đã loại trừ khả năng sử dụng vũ lực với Greenland, sau đó hủy kế hoạch áp thuế các đồng minh châu Âu.

Quyết định này của ông Trump giúp Mỹ - châu Âu tránh được một cuộc đối đầu có thể khiến quan hệ xuyên Đại Tây Dương sụp đổ. Nó cũng cho thấy cuộc khủng hoảng Greenland không phải là biến cố nhất thời và châu Âu cần rút ra bài học để ứng phó ông Trump hiệu quả hơn trong tương lai.

"Khủng hoảng Greenland là một phép thử. Châu Âu phải đối diện với câu hỏi cốt lõi rằng họ đã thực sự hiểu Tổng thống Trump và cách ông sử dụng quyền lực hay chưa. Liệu họ có sẵn sàng hành động dựa trên những bài học đó hay không?", Thomas Wright, nhà nghiên cứu tại Viện Brookings, viết trên Atlantic.

Greenland là đảo lớn nhất thế giới, nằm giữa Đại Tây Dương và Bắc Băng Dương, trên tuyến đường ngắn nhất từ Bắc Mỹ tới châu Âu, khiến nó trở thành địa điểm chiến lược quan trọng với Washington. Hòn đảo có dân số 57.000 người và diện tích khoảng 2,16 triệu km2, với nguồn khoáng sản dồi dào, đặc biệt là đất hiếm, tài nguyên quan trọng với các lĩnh vực công nghệ then chốt.

Tổng thống Trump nêu ý tưởng mua Greenland từ nhiệm kỳ đầu nhưng đề xuất đó dần rơi vào quên lãng. Sau khi nhậm chức nhiệm kỳ hai, ông Trump khơi lại vấn đề và hành động quyết liệt hơn, từ đe dọa hành động quân sự cho đến áp thuế.

Sức ép của ông Trump khiến liên minh xuyên Đại Tây Dương suy yếu. Niềm tin vào Mỹ dần sụp đổ tại những quốc gia bị ông chủ Nhà Trắng nhắm đến và các lãnh đạo châu Âu phải gấp rút tìm cách đối phó.

Trong năm qua, châu Âu chọn chiều lòng, nhượng bộ gần như vô điều kiện và công khai tán dương Tổng thống Mỹ, đồng thời âm thầm tìm cách điều chỉnh các chính sách của ông. Các thành viên NATO chấp nhận yêu cầu nâng chi tiêu quốc phòng lên mức 5% GDP, phản ứng của châu Âu với các biện pháp áp thuế đối ứng cũng rất hạn chế. Thậm chí, Tổng thư ký NATO Mark Rutte còn so sánh ông Trump với "một người cha" khi xử lý các vấn đề quốc tế.

Cách tiếp cận mềm mỏng này dễ hứng chỉ trích, nhưng đã giúp châu Âu đạt một số kết quả nhất định. Ông Trump đã ngừng đề cập khả năng rút Mỹ khỏi NATO, đồng ý tiếp tục hỗ trợ Ukraine trong cuộc xung đột với Nga.

Tuy nhiên, khủng hoảng Greenland cho thấy chiến lược chỉ dựa vào nhượng bộ không còn đủ để bảo vệ lợi ích của châu Âu, khi "lằn ranh đỏ" về chủ quyền lãnh thổ của một thành viên bị đe dọa. Lần này, Liên minh châu Âu (EU) bắt đầu phát tín hiệu sẵn sàng đáp trả, kể cả khả năng kích hoạt những công cụ thương mại mạnh nhất của khối để gây sức ép ngược trở lại Washington.

Theo Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, trụ sở Mỹ, các diễn biến cho thấy ông Trump là người khó đoán, đôi khi rất cương quyết, nhưng cũng nhạy cảm với tổn thất, đặc biệt nếu đòn phản công của đối thủ có nguy cơ ảnh hưởng thị trường, doanh nghiệp Mỹ và triển vọng của đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa kỳ sắp tới.

"Tổng thống Trump có xu hướng 'mềm nắn, rắn buông', và sẽ điều chỉnh lại tính toán khi sự phản kháng có thể khiến Mỹ trả giá đắt", viện chính sách này bình luận.

EU là khối thương mại lớn nhất thế giới, quy mô khiến rất ít đối tác có thể phớt lờ. Lần này, họ mới chỉ đề cập "cơ chế chống cưỡng ép (ACI)", công cụ được ví như "bazooka thương mại" có thể khiến Mỹ mất khả năng tiếp cận thị trường châu Âu, chưa cần hành động thực chất, đã đủ để ông Trump thay đổi tính toán.

"Bài học rút ra là châu Âu phải giữ vững lập trường", Kristina Spohr, giáo sư lịch sử quốc tế tại Trường Kinh tế London nói với Sydney Morning Herald. "Ông Trump không hiểu một điều cốt lõi là từ sau Thế chiến II, vị thế của Mỹ không chỉ đến từ sức mạnh quân sự mà còn từ quyền lực mềm. Đó là trật tự lãnh đạo được các nước khác tự nguyện tham gia, không phải cưỡng ép".

"Châu Âu phải giữ vững các nguyên tắc về chủ quyền, lãnh thổ, toàn vẹn và quyền tự quyết cho người dân Greenland, cho Đan Mạch và cho chính họ. Chỉ như vậy mới có thể bảo đảm một trật tự quốc tế trong đó các quốc gia nhỏ và tầm trung được tôn trọng", bà Spohr tiếp tục.

Tuy nhiên, ACI cũng bộc lộ điểm yếu cố hữu của châu Âu. Đây là công cụ cần toàn bộ 27 thành viên EU đồng thuận để kích hoạt, nhưng các cuộc thảo luận gần đây lại phơi bày sự chia rẽ tại khối này. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cho rằng EU nên kích hoạt ACI để phát đi tín hiệu cứng rắn, trong khi những người khác, như Thủ tướng Italy Giorgia Meloni, lo ngại nguy cơ leo thang. Điều đó cho thấy sự tự kiềm chế và thiếu thống nhất vẫn là lực cản lớn nhất của châu Âu.

"Việc liên tục ca ngợi ACI nhưng không bao giờ triển khai nó sẽ làm xói mòn tính răn đe của chính công cụ này. Nếu các lãnh đạo châu Âu không thống nhất được với nhau về những 'lằn ranh đỏ' kích hoạt các biện pháp tập thể, thì sự kiềm chế sẽ ngày càng trông giống một biểu hiện của sự dễ tổn thương hơn là trách nhiệm", theo Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế.

Với các lãnh đạo châu Âu, việc ông Trump dịu giọng là tín hiệu tốt cho quan hệ song phương, nhưng không đồng nghĩa nguy cơ với Greenland đã biến mất hoàn toàn. Ông Trump chưa từ bỏ tham vọng với Greenland, mà dường như chỉ thay đổi chiến thuật.

Phát biểu tại Thụy Sĩ ngày 22/1, Thủ tướng Đức Friedrich Merz hoan nghênh Tổng thống Trump đã rút lại lời đe dọa và tập trung vào an ninh Bắc Cực. Ông cho rằng các cuộc đàm phán giữa Mỹ, Đan Mạch và Greenland giờ đây phải hướng đến mục tiêu "đạt được sự hợp tác chặt chẽ hơn giữa các đồng minh".

Tình hình vẫn đủ nghiêm trọng để khiến lãnh đạo các nước EU ngày 22/1 phải điều chỉnh lịch trình vào phút chót để họp khẩn tại Brussels, Bỉ. Họ tiếp tục bàn về khả năng đáp trả trong trường hợp các cuộc đàm phán liên quan đến Greenland đổ vỡ, đồng thời rà soát lại các kênh tiếp xúc với chính quyền Mỹ.

"Chúng tôi tin rằng quan hệ giữa các đối tác và đồng minh cần được quản lý trên tinh thần thiện chí và tôn trọng lẫn nhau", Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa phát biểu sau cuộc họp khẩn.

"EU sẽ tiếp tục bảo vệ các lợi ích của mình và sẽ tự bảo vệ các quốc gia thành viên, người dân và doanh nghiệp của liên minh trước mọi hình thức cưỡng ép. EU có đủ sức mạnh và công cụ để làm điều đó, và sẽ hành động khi và nếu cần thiết", ông tuyên bố.

Như Tâm (Theo Atlantic, AFP, Reuters)