'Luật treo' với xe bán tải

Tôi thì nhìn chuyện này ở góc rộng hơn.

Từ 15/1/2026, Hà Nội đã cấm xe tải thông dụng (toàn tải từ hai tấn trở lên) lưu thông nội đô trong khung 6h-21h, theo Quyết định 01/2026. Các dòng bán tải phổ biến hiện nay, với tên gọi pháp lý - xe pick-up cabin kép, đều thuộc nhóm này.

Chiếc Ford Ranger XLS của Minh, nếu vào "phố" (trong vành đai 3) khung giờ 6h-21h là vi phạm, mức phạt 4-6 triệu đồng. Tức là bạn tôi có hai lựa chọn: đổi sang xe ôtô con hoặc chuyển sang hoạt động về khuya.

Nếu Camera AI ghi lại đầy đủ, mỗi ngày anh sẽ có vài biên bản. Trong hai tháng qua, tổng số tiền phạt nguội có lẽ đã lên đến hàng trăm triệu đồng. CSGT khẳng định, chưa có xe bán tải nào bị phạt qua tuần tra hay hệ thống camera. Nhưng Minh nói, "chưa" khác với "không". Vả lại cũng không rõ, họ sẽ còn "chưa phạt" đến bao giờ.

Dù luật có hiệu lực từ hơn hai tháng trước, phần lớn dư luận dường như chỉ biết đến quy định này vài ngày gần đây, qua báo chí. Các cơ quan chức năng cũng chưa có động thái thể hiện sẽ quyết liệt thực thi.

Cách đây vài tháng, quy định bắt buộc sử dụng ghế an toàn cho trẻ em dưới 10 tuổi trên xe ôtô - có hiệu lực từ 1/1/2026 - cũng gây tranh cãi và phản biện. Nhà nước đã tiếp thu và ban hành luật sửa đổi quy định này (miễn trừ cho xe kinh doanh vận tải hành khách), có hiệu lực từ 1/7/2026. Trong khoảng trống 6 tháng này, ngay hôm nay, quy định về ghế an toàn trẻ em "cũ"- về mặt kỹ thuật vẫn đang có hiệu lực - không miễn trừ cho xe kinh doanh vận tải, nhưng dường như cũng không được thực thi - mà chỉ nằm chờ ngày hết hiệu lực

Như vậy, hiệu lực thực thi quyền lực nhà nước có độ trễ, hay sự trì hoãn của pháp luật đang diễn ra âm thầm? Bởi đã có những vùng xám pháp lý liên tiếp được tạo ra do những bất cập trong quy định của pháp luật.

Hiện tượng này không mới trong lý thuyết chính trị. Acemoglu và Robinson trong cuốn Hành lang hẹp mô tả một dạng quyền lực nhà nước, mà ở đó nhà nước có đủ hình thức pháp lý nhưng thiếu ý chí hoặc năng lực thực thi nhất quán. Kết hợp với quan niệm Obedezco pero no cumplo (tôi tuân lệnh, nhưng không thực hiện), tức luật cứ ban hành, nhưng không nhất thiết phải tuân thủ - ta có một vòng luẩn quẩn: cơ quan ban hành luật với mục tiêu mơ hồ, cơ quan thực thi chọn cách làm ngơ, người dân học cách sống chung với vùng xám.

Trở lại với "lệnh cấm xe bán tải", Quyết định 01 có vẻ được ban hành đúng luật, chặt chẽ và hợp lý, với rất nhiều căn cứ vững chắc: Luật Tổ chức chính quyền địa phương, Luật Trật tự ATTG đường bộ 2024, Luật Đường bộ 2024...

Tuy vậy, Quyết định này được ban hành theo đề nghị của Sở Xây dựng - cơ quan chuyên môn thuộc UBND, không phải cơ quan phản biện độc lập.

Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2024 - đạo luật quy định nguyên tắc, quy trình soạn thảo, ban hành văn bản quy phạm pháp luật - yêu cầu văn bản quy phạm pháp luật phải đảm bảo "công khai, minh bạch, khoa học, kịp thời, ổn định, khả thi, hiệu quả", phải trải qua phản biện xã hội, tham vấn công khai, với trách nhiệm tiếp thu và giải trình đầy đủ.

Nhưng các yêu cầu này dường như chưa được thực hiện đầy đủ với quy trình ban hành Quyết định 01, thể hiện qua phản ứng của dư luận, các chủ xe và hãng xe, đặc biệt là qua động thái của chính Sở Xây dựng Hà Nội, đơn vị tham mưu. Sở cho biết, đang phối hợp với Công an Hà Nội, VAMA và các hãng xe để thu thập số liệu, ghi nhận phản hồi và đánh giá thêm tác động của Quyết định 01 đến việc lưu thông của xe bán tải trên địa bàn thành phố. Khi Quyết định có hiệu lực được hơn hai tháng, các yêu cầu này mới được khởi động, một quy trình ban hành văn bản "ngược"- ban hành trước, tham vấn sau.

Với trạng thái ban hành này, sự tùy nghi quyền lực có thể sẽ biểu hiện ra ở một hoạt động thường nhật.

Bên thực thi - CSGT Hà Nội - với trang bị hiện đại sẽ dễ dàng phát hiện xe bán tải đi vào đường cấm, ghi nhận, lập biên bản và quyết định xử phạt. Nếu không xử phạt, họ chính là bên vi phạm nguyên tắc của Luật Xử lý vi phạm hành chính: "mọi vi phạm phải được phát hiện và xử lý nghiêm minh, kịp thời". Sự làm ngơ vi phạm còn dẫn đến hệ lụy nghiêm trọng hơn: người dân nhờn luật nhưng luôn đối diện với rủi ro pháp lý, còn quyền lực của pháp luật bị vô hiệu.

Bên chấp hành - người đi xe bán tải, chưa thể thay đổi ngay phương tiện, không thể "di dời" các hoạt động thường ngày về khuya, đành chấp nhận "không nhất thiết phải tuân thủ" quy định.

Luật trong tình trạng "treo", khiến cả hai bên - người thực thi và người chấp hành - rơi vào thế "khó lựa chọn" như vậy.

Khi chưa được chuẩn bị kỹ lưỡng, Hà Nội có thể thu hồi lại Quyết định 01 để hoàn thiện. Khi chứng minh được cơ sở khoa học, tính khả thi và tham vấn rộng rãi thực chất cho thấy đây là quy định cần thiết, chắc chắn người dân sẽ chấp hành nghiêm chỉnh.

Nguyễn Thanh Cảnh