Mâm cỗ cá 'nằm võng' tại làng cổ 600 tuổi ở Hưng Yên

Làng Diệc, xã Ngự Thiên, tỉnh Hưng Yên (xã Tân Hòa, Hưng Hà, Thái Bình cũ) nổi tiếng là làng nghề mộc cổ truyền có lịch sử gần 600 năm. Sự tỉ mỉ, kiên nhẫn của những thợ làm nhà gỗ nơi đây được đưa vào nghệ thuật ẩm thực với món cá chép "nằm võng" đãi các bậc cao niên.

Hằng năm, mùng 3 Tết tại làng Diệc, xã Ngự Thiên, tỉnh Hưng Yên (xã Tân Hòa, Hưng Hà, Thái Bình cũ) đánh dấu một cột mốc quan trọng của đàn ông trong làng. Những người đàn ông bước sang tuổi 54 trải qua nghi thức lên lão với mâm cỗ cá chép kỳ công, nhằm tri ân tổ tiên và gắn kết kỷ cương làng xã.

Trong tâm thức người làng Diệc, 54 là tuổi chuyển giao quan trọng. Người đàn ông khi bước sang tuổi này sẽ thực hiện nghi lễ lên lão để chính thức bước vào hàng ngũ "các cụ" trong làng, được miễn lao dịch và có vị trí trang trọng trong các việc đại sự tại đình, chùa, miếu.

Cơ hội làm gia chủ chỉ có một lần trong đời. Chỉ những ai từng "khao lão" (làm cỗ mời các cụ) vào năm 54 tuổi thì sau này mới có quyền được đi "ăn cỗ lão" của những thế hệ kế cận.

Anh Nguyễn Hồng Sơn, nhiếp ảnh gia sống tại Hưng Yên, ghi lại quá trình chuẩn bị cỗ khao lão tại làng Diệc. Anh Sơn cho hay mâm cỗ của người dân làng Diệc được chuẩn bị kỳ công trong nhiều ngày với các món ăn "độc nhất vô nhị". Linh hồn của mâm cỗ là món "cá chép nằm võng", với quy trình chế biến hơn 10 tiếng.

Cá chép sông có trọng lượng từ 4 kg trở lên sau khi sơ chế được độn lá chuối khô vào bụng để giữ dáng, sau đó đặt vào khung thép hình võng. Khung thép này định vị cá ở tư thế đầu và đuôi ngẩng cao.

Từ 22h đêm mùng 2 Tết, người chế biến liên tục tưới dầu sôi lên thân cá liên tục từ 8 đến 10 tiếng đồng hồ.

Cá chép không chiên trực tiếp trong chảo dầu, mà được treo trong tư thế nằm võng, tưới dầu sôi liên tục đảm bảo phần vảy không bị tróc và cá chín đều từ trong ra ngoài.

Đến 7h sáng mùng 3, gia chủ rước mâm cỗ ra khu di tích đình, chùa hoặc miếu của làng để thực hiện nghi lễ trình thánh trước khi bắt đầu tiệc tại nhà.

Năm Bính Ngọ, làng Diệc có 22 người đủ điều kiện thực hiện nghi thức lên lão (nam giới sinh năm 1973). Hội đồng làng bầu ra một Trưởng tràng để điều hành và giám sát toàn bộ quy trình tổ chức. Vị trí này được giao cho người có bố cao tuổi nhất còn sống trong làng. Hiện, có khoảng gần 400 cụ đủ tiêu chuẩn dự tiệc yến lão tại 22 gia đình.

Một người dân làng Diệc cho biết mỗi mâm cỗ đãi lão phục vụ tối thiểu 4 người, chi phí nguyên liệu dao động từ 5-7 triệu đồng. Mâm cỗ thường gồm 8 đĩa và 4 bát. Đĩa thịt gà phải bóc toàn bộ phần đùi của hai con gà sống thiến 5 kg, giò lụa được thái dày khoảng nửa gang tay, một đĩa mọc kích thước lớn và bốn bát chè ngọt.

Tổng chi phí cho một lễ lên lão của gia chủ khoảng 50-70 triệu đồng, có khi lên đến hàng trăm triệu đồng, bao gồm cỗ mời các cụ và các mâm cỗ đãi họ hàng.

Trong bữa tiệc, gia chủ phải gọi thực khách là "cụ" và xưng "con, cháu" bất kể quan hệ huyết thống. Thứ tự dùng bữa quy định thực khách chỉ cầm đũa sau khi cụ cao tuổi nhất bắt đầu và không được ăn món chè trước các món mặn. Thực khách phải ngồi khoanh chân trên chiếu suốt 2-3 giờ đồng hồ và chỉ được rời mâm khi các bậc cao niên đứng dậy.