Mâm cỗ 'gà bay' báo công tổ tiên dòng họ ở Nghệ An
Vượt hàng nghìn km về dự lễ tế tổ đầu năm, con cháu họ Nguyễn Gia kỳ công chuẩn bị hàng trăm mâm cỗ "gà bay" để báo công lên tiên tổ.
4h sáng 6/3, xe máy, ôtô đậu kín các ngả đường dẫn vào xóm Tường Dinh, xã Đại Đồng. Bên trong khuôn viên nhà thờ họ Nguyễn Gia, ánh đèn điện rực sáng đón hàng trăm người con từ khắp nơi trở về dự lễ tế tổ.
Trên tay anh Nguyễn Gia Mỹ, 37 tuổi, là mâm lễ tâm huyết nhất: con gà trống thiến nặng gần 4 kg được tạo dáng "thế bay". Con gà đứng thẳng trên mâm xôi, đầu ngẩng cao, đôi cánh dang rộng như đang cất cánh, miệng ngậm bông hoa hồng.
"Để có mâm lễ này, tôi phải đặt thợ từ sớm và cùng các chú, các bác thức gần như trắng đêm nắn từng khớp xương bằng dây kẽm. Dâng cúng gà đẹp không chỉ ở diện mạo, mà đó là lòng thành gửi đến tổ tiên", anh Mỹ nói.
Làm việc và sinh sống tại Hà Nội nhưng chưa năm nào anh Mỹ vắng mặt trong lễ tế họ vào ngày 18/1 âm lịch. Năm nay, anh đưa cả gia đình về để "báo công". Sau một năm bận rộn nơi phố thị, đây là lúc anh thắp nén hương, báo cáo với tiên tổ rằng ba con đều đạt học sinh giỏi và công việc của gia đình thuận lợi.
Sức hút của ngày lễ lớn đến mức nhiều người có thể lỡ hẹn dịp giao thừa, nhưng nhất quyết không vắng mặt trong ngày tế họ. Anh Nguyễn Gia Thắng, 40 tuổi, đã vượt hơn 1.500 km từ TP HCM về quê. Rời làng lập nghiệp từ năm 2004, khi kinh tế ổn định, anh trở thành người đóng góp tích cực cho quỹ dòng tộc. Dịp này, anh tự nguyện ủng hộ 10 triệu đồng vào quỹ khuyến học để tri ân nguồn cội.
"Với người xa quê, dòng họ là sợi dây kết nối mạnh mẽ nhất. Nhìn những dâu rể mới về ra mắt, những đứa trẻ được vinh danh vì học giỏi, tôi thấy trách nhiệm của mình là phải duy trì ngọn lửa này", anh Thắng nói.
Tại sân từ đường, hơn 130 mâm cỗ với những "thế gà" độc đáo được bày biện trang trọng. Có con gà mang tư thế quỳ, có con lại mang dáng vẻ oai vệ của một chiến binh. Ông Nguyễn Gia Hiền, 60 tuổi, đại diện chi 2 cho biết, thi gà thế là truyền thống có tuổi đời hàng trăm năm của dòng họ Nguyễn Gia – một trong những dòng họ lớn với 4 chi, sinh sống chủ yếu tại các xã Đại Đồng, Đô Lương và Hải Lộc.
Năm nay, dòng họ tổ chức 20 mâm cỗ đãi khách. Phần lễ được thực hiện trang trọng bởi ban lễ nghi gồm các tộc trưởng nhiều đời. Sau nghi thức tâm linh là hoạt động văn nghệ và tuyên dương con cháu xuất sắc.
"Nếu rằm tháng Giêng là lễ riêng của từng chi thì Thanh minh là hội đại tộc. Khi đó, quỹ khuyến học hàng chục triệu đồng sẽ được trao cho các tân tiến sĩ, thạc sĩ và cử nhân", ông Hiền tự hào nói.
Chị Lê Thị Nhung, Phó chủ tịch UBND xã Đại Đồng cho biết, không khí lễ hội tại địa phương thường kéo dài từ mùng 7 đến hết 18/1 âm lịch. Với hơn 63.000 dân, toàn xã có 18 dòng họ lớn duy trì nền nếp tế tổ nghiêm ngặt. Đặc biệt, xã Đại Đồng hiện có 37 di tích được công nhận, trong đó 18 di tích lịch sử cấp tỉnh chính là các nhà thờ họ.
"Văn hóa dòng họ ở đây đóng vai trò như một kênh giáo dục truyền thống. Những dịp này, thế hệ trẻ rất háo hức trở về. Ngay cả các em nhỏ cũng xem đây là cột mốc để nỗ lực học tập, chờ ngày được vinh danh, báo công trước tổ tiên", chị Nhung chia sẻ.
Không riêng tại Thanh Chương, tục dâng cỗ "gà thế" rằm tháng Giêng từ lâu đã trở thành nét văn hóa, là niềm tự hào của nhiều dòng họ lớn khắp xứ Nghệ như họ Nguyễn Mậu ở Nam Đàn hay các dòng họ lâu đời tại xã Đô Lương.
Tại những địa phương này, không khí chuẩn bị lễ tế tổ thường rộn ràng từ trước Tết. Các đinh nam trong họ phải cất công đi khắp các vùng, lùng mua những chú gà trống thiến to khỏe, mào cờ đỏ, cựa sắc, vóc dáng oai vệ, nặng 4-5 kg để làm vật tế dâng tiên tổ.
Theo các bậc cao niên họ Nguyễn Mậu, luộc và tạo dáng gà là cả một nghệ thuật, đòi hỏi sự tài hoa và kiên nhẫn. Gà sau khi làm sạch sẽ được uốn nắn bằng nẹp tre hoặc dây kẽm để tạo các tư thế phong phú như: gà quỳ chắp cánh, gà vươn mình cất cánh bay hay gà cưỡi rùa, ngậm hoa cúc. Quá trình luộc phải canh nhiệt độ nước vô cùng khắt khe, rưới nước gừng nghệ liên tục để da gà vàng ươm, căng bóng, không nứt rách mà vẫn giữ nguyên được "thế" dũng mãnh.
Trong khi đàn ông trổ tài nắn gà, những người phụ nữ, nàng dâu trong họ lại tất bật đồ xôi gấc, xôi đậu, làm bánh và cắt tỉa hoa quả. Đến giờ tế lễ, các gia đình đội mâm cỗ tiến về sân từ đường để dâng lên tiên tổ và tham gia phần "thi cỗ" nội tộc. Ban giám khảo là những trưởng nhánh, tộc trưởng có uy tín, sẽ đi từng bàn để chấm điểm dựa trên các tiêu chí: thế gà độc đáo, da gà đẹp, mâm xôi đầy đặn và tổng thể trình bày hài hòa, trang trọng.
"Giải thưởng đôi khi chỉ là một tràng pháo tay tán thưởng hay lời tuyên dương trước từ đường, nhưng gia đình nào cũng nỗ lực, đầu tư hết tâm sức. Mâm cỗ rực rỡ nhất không chỉ chứng minh sự khéo léo, tươm tất của con cháu mà còn là hiện thân của lòng thành kính vô hạn dâng lên tổ tiên, cầu mong một năm mưa thuận gió hòa, gia đạo bình an, đỗ đạt", một thành viên dòng họ tại Đô Lương chia sẻ.
Đánh giá về phong tục này, bà Nguyễn Thị Hưng, Trưởng phòng Phát huy Giá trị Di tích (Ban quản lý Di tích Nghệ An), cho rằng tục tế tổ và làm gà thế là hình thức bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể quý báu.
Bà Hưng cho biết văn hóa dòng họ tại Nghệ An phát triển mạnh từ thời Lê sơ. Ở những vùng đất hiếu học như các huyện cũ Thanh Chương, Nam Đàn, Yên Thành, nhà thờ họ không chỉ là nơi thờ tự mà còn là một "thiết chế xã hội" thu nhỏ, nơi giáo dục nhân cách và tinh thần hiếu học cho thế hệ trẻ.
Ngày 17 tháng Giêng, Phương Nhung, 27 tuổi, thế hệ Gen Z của dòng họ Hồ Văn tại Quỳnh Lưu cũng vừa trở về sau lễ tế họ của mình. "Hồi nhỏ tôi đi theo bố vì tò mò, giờ trưởng thành, tôi về vì niềm tự hào. Nhìn vào bảng vàng thành tích của họ hàng, mình tự nhắc bản thân phải nỗ lực hơn để năm sau có 'tin vui' về báo công", Nhung nói.
Nga Thanh