Người bị vắt kiệt sức, người thành tài nhờ quá khứ “đi làm không lương”

Vỡ mộng vì “mác” học nghề

Đi thực tập không lương với kỳ vọng được va chạm nghề nghiệp, học cách xử lý hồ sơ và nhìn thấy “đời sống” của ngành luật ngoài giảng đường, Lê Ngọc Mỹ Duyên (20 tuổi), sinh viên năm ba Trường Đại học Luật TPHCM, đã trải qua một quãng thời gian mà phần lớn công việc chỉ xoay quanh nhập liệu, trực văn phòng và chạy giao giấy tờ.

Có những ngày, Duyên rời lớp học ở trung tâm thành phố, tranh thủ giờ nghỉ trưa để kịp chạy giao hồ sơ ở các địa phương vùng ngoại ô, rồi quay lại trường trong trạng thái mệt nhoài. Chi phí phát sinh từng ngày, từ xăng xe, ăn uống đến thời gian di chuyển, nhưng không có bất kỳ khoản thù lao nào bù đắp.

Có giai đoạn, ba ngày liên tiếp Duyên phải đổ xăng liên tục vì quãng đường di chuyển quá nhiều. Điều khiến cô mệt mỏi nhất không chỉ là chi phí, mà là cảm giác vô nghĩa khi đi thực tập suốt nhiều tháng nhưng kinh nghiệm chuyên môn thu được không như kỳ vọng.

Duyên kể ban đầu, cô được tạo cảm giác rằng nếu theo sát sẽ có cơ hội học hỏi nhiều kỹ năng thực tế. Tuy nhiên, ngay từ tuần đầu tiên, công việc được giao không phải là hồ sơ pháp lý mà chủ yếu là đánh máy, xử lý các giấy tờ hành chính đơn giản.

Những công việc không chuyên môn này lặp lại với tần suất dày đặc, có ngày Duyên chỉ ngồi nhập liệu, làm những phần việc không liên quan đến mục tiêu học tập.

Ám ảnh nhất với Duyên là những lần nhận nhiệm vụ giao hồ sơ, cầm xấp giấy tờ chuyển từ nơi này sang nơi khác, với cảm giác giống một người giao hàng hơn là thực tập sinh ngành luật.

Tỷ lệ thời gian dành cho các công việc không liên quan đến chuyên môn chiếm khoảng một nửa quỹ thời gian vào những ngày có lịch học và có thể lên tới 70-80% vào những ngày không vướng lớp. Công việc ngày càng phát sinh đột xuất, lịch làm bị kéo dài, thậm chí có thời điểm Duyên phải hủy lịch học để kịp đi giao hồ sơ.

“Tôi không phản đối thực tập không lương, nhưng thực tập không thể đồng nghĩa với việc làm như nhân viên chính thức, chịu trách nhiệm và áp lực tương đương, trong khi không được học nghề đúng nghĩa”, Duyên chia sẻ.

Từ trải nghiệm cá nhân, Duyên khuyên sinh viên nên tìm những nơi có tổ chức rõ ràng, guồng công việc minh bạch. Làm việc không lương chỉ có thể được chấp nhận khi công việc được giới hạn rõ ràng, người lao động được tôn trọng thay vì bị “bào sức”.

Không phải cứ không lương là bóc lột

Gia Bảo (25 tuổi, ngụ TPHCM), thợ nhiếp ảnh tự do, cho biết từng chủ động xin làm việc không lương tại một studio trên địa bàn, với mong muốn được quan sát và học hỏi cách làm nghề từ những thợ chuyên nghiệp.

Do không phải nhân sự hưởng lương, Bảo không được giao nhiều đầu việc, chủ yếu là theo dõi quá trình làm việc và tiếp nhận kinh nghiệm được truyền đạt từ xa. Nhận thấy bản thân được tạo điều kiện học hỏi, Bảo chủ động phụ giúp sắp xếp, vệ sinh máy móc, hỗ trợ một số công việc nhỏ tại studio như một cách bày tỏ sự trân trọng.

Theo Bảo, chính cơ hội học việc này đã giúp anh tích lũy được những kinh nghiệm thực tế đầu tiên. Thậm chí, chủ studio còn hỗ trợ kết nối khách hàng, giúp Bảo có được “đơn hàng” đầu tiên trong sự nghiệp.

Với nhiều người trẻ, được làm việc cùng những người giỏi nghề, có uy tín và kinh nghiệm thực chiến được xem là một cơ hội quý giá. Thậm chí, có người sẵn sàng chấp nhận không nhận thù lao hoặc chi tiền ngược lại, để đổi lấy trải nghiệm và tri thức.

“Làm việc không lương chỉ nên diễn ra trong một khoảng thời gian nhất định, có mục tiêu rõ ràng và có sự tôn trọng lẫn nhau.

Nếu người học việc bị giao những công việc không liên quan hoặc bị lợi dụng vượt xa thỏa thuận ban đầu thì đó không còn là cơ hội học nghề nữa”, ThS Lê Anh Tú nhấn mạnh.

Theo ông, khi hai bên xác định rõ vai trò công việc, giá trị học hỏi, thời gian tham gia và giới hạn trách nhiệm ngay từ đầu, quãng thời gian “đi làm không lương” có thể trở thành bệ phóng cho sự nghiệp. Ngược lại, nếu thiếu minh bạch và tôn trọng, trải nghiệm này rất dễ khiến người trẻ kiệt sức và mất niềm tin.

Nguyễn Vy - Nguyễn Hữu Đạt