Nữ Tiến sĩ khởi nghiệp bền vững, đưa khoa học môi trường vào cuộc sống

Một trong những kết quả rõ nét của lựa chọn này là viên rửa bát “Made in Vietnam”, sản phẩm xuất phát từ nhu cầuquen thuộc trong mỗi gia đình, nhưng đặt ra những yêu cầu nghiêm ngặt về khoa học vật liệu, tính an toàn và khả năng thích ứng với điều kiện sử dụng tại Việt Nam.

Trong bối cảnh không ít công trình nghiên cứu vẫn dừng lại ở công bố, cách tiếp cận của nữ nhà khoa học cho thấy một hướng đi khác, khoa học không chỉ dừng ở việc tạo ra tri thức, mà còn cần được “dịch” thành những giải pháp cụ thể có thể hiện diện trong đời sống.

TS Vũ Thị Tần sinh năm 1986 tại Lý Nhân, Hà Nam (nay thuộc tỉnh Ninh Bình), hiện là giảng viên Khoa Kỹ thuật Hóa học, Trường Hóa và Khoa học Sự sống, Đại học Bách khoa Hà Nội. Chị Tần là một trong hai nhà khoa học của nhà trường được vinh danh tại Giải thưởng Sáng tạo châu Á 2025, với các nghiên cứu và giải pháp công nghệ có tính ứng dụng cao, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.

Khoa học bắt đầu từ những nhu cầu gần gũi

Ý tưởng về viên rửa bát “Made in Vietnam” xuất phát từ một trải nghiệm rất đời thường trong gia đình của TS Tần. Khi sử dụng máy rửa bát, TS Vũ Thị Tần nhận ra các sản phẩm đi kèm đều phải nhập khẩu với chi phí cao, trong khi thị trường trong nước gần như chưa có lựa chọn tương đương.

Từ một quan sát nhỏ, một câu hỏi lớn hơn được đặt ra: Vì sao những sản phẩm gắn với sinh hoạt hằng ngày vẫn phụ thuộc vào bên ngoài và khoa học trong nước có thể làm gì để thay đổi điều đó không?

Đó không chỉ là một bài toán kỹ thuật, mà còn là câu chuyện về khả năng làm chủ công nghệ trong những lĩnh vực rất gần với đời sống. Việc phát triển một viên rửa bát đòi hỏi xử lý đồng thời nhiều yếu tố, từ tốc độ hòa tan, độ ổn định của hợp chất, khả năng làm sạch, đến hiệu quả trong điều kiện sử dụng thực tế.

Sau nhiều lần thử nghiệm, sản phẩm T-Clean Eco được hoàn thiện với khoảng 70% thành phần từ tự nhiên như: Dừa, ngô, cọ, kết hợp enzyme sinh học và nano bạc nhằm tăng khả năng kháng khuẩn, khử mùi, phù hợp với điều kiện khí hậu nóng ẩm.

Ngoài ra, sản phẩm còn hướng tới giảm thiểu hóa chất độc hại, hạn chế rác thải nhựa và tối ưu chi phí để người tiêu dùng trong nước có thể tiếp cận.

Với nữ nhà khoa học, nghiên cứu không nhất thiết phải bắt đầu từ những bài toán lớn, mà có thể khởi đi từ những nhu cầu rất cụ thể của đời sống, miễn là nhưng phải đủ thiết thực để tạo ra thay đổi. Khi đó, giá trị của khoa học không nằm ở việc được công bố ở đâu, mà ở việc nó có thể đi được bao xa trong thực tế.

Lựa chọn trở về cống hiến cho quê hương

Nhiều năm học tập và nghiên cứu tại Liên Bang Nga và Tây Ban Nha, TS Vũ Thị Tần trưởng thành trong những môi trường khoa học có tính cạnh tranh cao, nơi mỗi kết quả nghiên cứu đều được đặt dưới yêu cầu khắt khe về tính mới và khả năng ứng dụng.

Tốt nghiệp Đại học Quốc gia Tula (Liên Bang Nga) với thành tích xuất sắc, sau đó bảo vệ luận án tiến sĩ tại Tây Ban Nha, hành trình học thuật của chị đã từng bước định hình một hướng đi rõ ràng: Nghiên cứu phải gắn với những vấn đề cụ thể của thực tiễn.

“Càng học và làm thí nghiệm, tôi càng bị cuốn hút bởi câu hỏi: Liệu mình có thể tạo ra một vật liệu mới để giải quyết một vấn đề cụ thể hay không?”, TS Vũ Thị Tần chia sẻ.

Sau khi hoàn thành chương trình tiến sĩ, vượt qua hàng nghìn ứng viên, chị gia nhập Tập đoàn ArcelorMittal và nhanh chóng đảm nhiệm vị trí trưởng nhóm nghiên cứu. Tại đây, chị Tần tham gia các nghiên cứu về vật liệu và xử lý bề mặt, đóng góp 17 sáng chế trong một môi trường mà mỗi kết quả không chỉ cần chính xác về mặt khoa học, mà còn phải chứng minh được hiệu quả trong sản xuất.

Chính những yêu cầu đó đã định hình tư duy nghiên cứu theo hướng ứng dụng, theo đuổi và hoàn thiện một giải pháp đến khi vận hành trong thực tế.

Năm 2017, khi sự nghiệp đang ở giai đoạn thuận lợi, TS Vũ Thị Tần quyết định trở về Việt Nam. Theo chị Tần, đó không phải là sự thay đổi hướng đi, mà là lựa chọn lại nơi tri thức có thể phát huy ý nghĩa rõ ràng hơn. “Tôi muốn những gì mình làm ra có thể giải quyết những vấn đề gần với đời sống trong nước hơn”, chị Tần bộc bạch.

Trở về giảng dạy tại Đại học Bách khoa Hà Nội, chị tiếp tục theo đuổi các nghiên cứu về vật liệu theo định hướng ứng dụng, từ xử lý dầu thải đến làm ngọt nước, những bài toán gắn với môi trường và đời sống. Nếu đi đến ứng dụng, các nghiên cứu này có thể chuyển hóa thành những giải pháp cụ thể phục vụ đời sống. Cũng từ đó, hành trình khoa học của TS Vũ Thị Tần được tiếp nối, đi từ các phòng thí nghiệm quốc tế đến những nhu cầu thiết thực trong nước.

Phụ nữ bước ra tuyến đầu khoa học hiện đại

Bên cạnh hành trình chuyên môn, câu chuyện của TS Vũ Thị Tần cũng phản ánh vị trí ngày càng rõ nét của phụ nữ trong môi trường khoa học. Theo nữ nhà khoa học, trở ngại lớn nhất nằm ở áp lực phân bổ thời gian giữa nghiên cứu và gia đình. Khi cùng lúc đảm đương nhiều vai trò, đặc biệt trong giai đoạn nuôi con nhỏ, việc duy trì nhịp nghiên cứu ổn định trở thành thử thách kéo dài và không dễ cân bằng.

Để thích ứng, TS Vũ Thị Tần lựa chọn cách làm việc có kỷ luật, xác định rõ thứ tự ưu tiên trong từng giai đoạn và xây dựng một hệ giá trị đủ vững để định hướng lựa chọn. “Mình cần biết mình đang làm vì điều gì và điều gì là không thể đánh đổi”, nữ Tiến sĩ chia sẻ.

Ở chiều ngược lại, TS Vũ Thị Tần cho rằng, phụ nữ cũng có những lợi thế riêng trong khoa học như: Sự tỉ mỉ, khả năng quan sát chi tiết và năng lực kết nối trong làm việc nhóm. Đây là những yếu tố đặc biệt quan trọng trong các lĩnh vực đòi hỏi độ chính xác cao như khoa học vật liệu.

Trong bối cảnh khoa học ngày càng gắn với các vấn đề liên ngành như: Môi trường, tiêu dùng, hay phát triển bền vững, những góc nhìn đa chiều ngày càng trở nên cần thiết, trong đó có những trải nghiệm và cách tiếp cận của phụ nữ. Tuy nhiên, để phụ nữ có thể tiến xa hơn trong khoa học và đảm nhận vai trò dẫn dắt, cần phải có những chuyển biến đồng bộ từ giáo dục, chính sách đến môi trường làm việc. Dù vậy, theo TS Vũ Thị Tần, yếu tố quyết định vẫn nằm ở mỗi cá nhân, đó là dám lựa chọn và kiên trì theo đuổi con đường đã chọn.

Từ phòng thí nghiệm đến những sản phẩm hiện diện trong đời sống, hành trình của TS Vũ Thị Tần cho thấy một hướng đi rõ ràng của khoa học hiện đại. Khoa học không còn tách rời thực tiễn, mà bắt đầu từ những nhu cầu gần gũi nhất, nơi giá trị được kiểm chứng bằng khả năng cải thiện đời sống con người cụ thể.