'Ánh đèn và sân khấu'

Dạng thứ nhất là "Người chọn nghề" do sống trong môi trường nghề nghiệp của gia đình mà ta quen gọi là có gen truyền. Dạng thứ hai là "Nghề chọn người" nhiều khi chỉ là sự vô tình biết đến nghề mà trước đó chưa hề có ý thức chọn lựa.

NSND Lê Tiến Thọ vào nghề ở dạng thứ hai. Sinh ra tại mảnh đất địa linh nhân kiệt – huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa, ông là con út trong gia đình 7 anh chị em. Ở tuổi 12, Lê Tiến Thọ chưa hề có khái niệm "nghệ sĩ" khi thấy có người đi tuyển văn công ở trên huyện, hoặc do lạ, hoặc do tò mò thì xin gia đình đi thi như một sự khám phá. Vốn thông minh, dĩnh ngộ từ nhỏ, ông bấy giờ là hy vọng của cả gia đình và thầy giáo phổ thông nên nghe tin này, mẹ thương và gàn, thầy tiếc trò và cản khiến ông phải trốn nhà làm một cú thử đầu đời xem thế nào. Tưởng "thử xem thế nào" rất trẻ con ai ngờ tiếng trống chiêng, cờ phướn ở nhà văn hóa huyện hút hồn cậu luôn. Cái buổi tuyển văn công ấy đánh thức một tiềm năng trong cậu bé tuổi 12 như mùa xuân đánh thức mầm sống ẩn trong cành cội bật ra khoe sắc, quả là nghề chọn người.

Mà nghề chọn người thật. Nghề đã chọn hẳn không lầm mà dân sân khấu thường gọi là "Tổ độ" nên khi đến với bộ môn nghệ thuật truyền thống này, ngay lập tức cậu bé đã gây ấn tượng mạnh với các thế hệ tiền bối đi trước. Được sống trong cái nôi của nghệ thuật, đêm đêm dưới ánh đèn sân khấu, ánh đèn lung linh như những vì sao sáng lấp lánh, hòa trong tiếng kèn đồng, tiếng trống rộn ràng, lời ca tiếng hát, cung đàn say mê, tự lúc nào, nghiệp tuồng ngấm vào từng thành mạch nhỏ chảy li ti trong huyết quản người nghệ sĩ. Năm 30 tuổi Lê Tiến Thọ được phong NSƯT, là nghệ sĩ trẻ nhất được phong đợt 1. Rồi đợt Nhà nước phong danh hiệu NSND, ông cũng là nghệ sĩ trẻ nhất.

Hiếm có nghệ sĩ nào thành danh, có tên tuổi, sớm đi vào lòng công chúng qua các vai diễn như ông. Khán giả không quên các vai diễn xuất sắc của ông trong các vở tuồng "Suối đất hoa", "Hoàng hôn đen", "Lý Phụng Đình" hay các vai diễn Trọng Thủy, Ôtenlô, Lý Phụng Đình, Nhiếp Chính Bang để rồi nhân vật của ông trở thành mẫu mực trong giới nghệ thuật tuồng của Việt Nam sau các bậc tiền bối như các NSND Quang Tốn, Bạch Trà, Nguyễn Nho Túy, Nguyễn Ngọc Phương, Ngô Thị Liễu, Phạm Chương, Nguyễn Phẩm, Sáu Lai…

Lạ nhất là nghệ thuật Tuồng vốn xuất phát từ miền Trung gắn liền với cung đình với tích tuồng cổ với những đề tài quân quốc, có phần cứng ngắc khó xem được chàng trai xứ Thanh như một cơn gió mát lành, trong trẻo, phả vào sự thăng hoa, bay bổng, mềm mại của đất Bắc, khiến nghệ thuật tuồng thêm sinh khí của sự tươi mới.

Ông không chỉ xuất sắc với vai trò diễn viên mà còn đầy năng lượng trong vai trò đạo diễn khi dàn dựng những vở tuồng "Thiếu phụ Nam Xương", "Lý Chiêu Hoàng, "Dũng khí Đặng Đại Độ", "Quan khiêng võng"... Và khi có thêm bằng cử nhân văn chương, ông cũng là tác giả của nhiều kịch bản tuồng như "Chuyện tình ông vua", "Hoàng thúc Lý Long Tường", "Vụ án Lệ Chi Viên"... Nghệ sĩ Nhân dân Lê Tiến Thọ được trao Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2012.

Có thể nói Lê Tiến Thọ tụ hội "4 trong 1" trên con đường sự nghiệp của mình: Nghệ sĩ biểu diễn, đạo diễn, tác giả và nhà quản lý. Sau nhiều năm làm Giám đốc Nhà hát tuồng Việt Nam, Nghệ sĩ Nhân dân Lê Tiến Thọ tiếp tục đảm nhận những vị trí quan trọng như Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn, Thứ trưởng Bộ Văn hóa Thể thao & Du lịch, Chủ tịch Hội Sân khấu Việt Nam. Lạ nhất là ở tuổi cổ lai hy, ông quan sân khấu này còn dàn dựng cả kịch nói "Lá đơn thứ 72" (tác giả Hoàng Thanh Du) là 1 trong 2 vở "về Bác Hồ" (chứ không phải vở "có Bác Hồ") trong đó "Đêm Trắng" (tác giả Lưu Quang Hà) nói BÁC xử lý cán bộ tham nhũng còn vở của ông là BÁC xử lý việc dân bị oan. Máu nghề chảy rần rật trong ông và người NSND tài hoa này không cao ngạo, chả ngại dựng cho sân khấu không chuyên cho đội văn nghệ huyện như một "nhà truyền giáo" đau đáu về sự tồn tại và phát triển của nghệ thuật sân khấu truyền thống nước nhà.

Nói những điều trên để hiểu thêm chuyện nhiều người trong đó có tôi biết ông sắp ra sách cứ háo hức chờ. Đó là sự chờ đợi những thông tin, tri thức, phát hiện mới từ một người suốt một đời nhiệt huyết lăn lộn với nghề trên nhiều công việc khác nhau. Có những cuốn sách đang đọc mà khó tin nhưng cũng có những cuốn chưa đọc là quyết tìm bởi người ta biết tác giả có thực tế không, viết ra để làm gì, viết để khoe mẽ hay muốn gửi gắm những đam mê của mình cho bạn đọc.

Trước mặt tôi là "ÁNH ĐÈN SÂN KHẤU" của NSND - GTNN về VHNT Lê Tiến Thọ. Quả là không thấy tiếc thời gian khi đọc tới trang cuối cùng của bản thảo.

Ba phần "Ánh đèn" - "Sân khấu" - "Những người thầy và những người bạn" trong tác phẩm như 3 mảng màu riêng biệt phối hợp cùng nhau tạo nên bức tranh sân khấu khá rõ nét cả về phương diện lý luận và thực tế. Tác giả có lợi thế khi "từ lính đi lên" am hiểu đến chi li thực tế hoạt động nghề nghiệp kết hợp nhiều năm làm quản lý, đi nhiều, xem lắm có được cái nhìn tổng quát nên "Ánh đèn sân khấu" thuyết phục được bạn đọc bằng những chia sẻ cụ thể về nghề nghiệp cùng với sự gợi mở, bàn thảo về những vấn đề còn cấn cái trong sự bề bộn, ngổn ngang của sân khấu hôm nay.

Tôi thích Lê Tiến Thọ đặt tên cho phần I là "Ánh đèn". Vở diễn cụ thể nào chả phải cần ánh đèn chiếu sáng sàn diễn là tất nhiên. Nhưng hoạt động sân khấu nói chung cũng cần một ánh đèn soi rọi. Đó là đường lối VHVN của Đảng, là "Quản lý Nhà nước về VHNT trong nền kinh tế thị trường…", là "Đánh giá công tác Lý luận phê bình…", là "Nghệ thuật Sân khấu 20 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương…". Những vấn đề lớn tưởng khô cứng, lý thuyết nhưng dưới ngòi bút mềm mại của người thạo nghề, viết ra với trái tim công dân, vấn đề đã trở nên giản dị, dễ hiểu.

Rất thú vị khi NSND nói về quan hệ VHNT trong cơ chế thị trường nhưng theo định hướng XHCN. Tác giả khẳng định "Nói đến kinh tế thị trường là nói đến các quy luật về giá trị và giá cả" và cơ chế này buộc "Các hoạt động văn hóa và dịch vụ văn hóa trong đó có VHNT năng động hơn, do các cơ sở có quyền chủ động tiếp cận thị trường, lợi ích kinh tế luôn hấp dẫn" nhưng cũng chỉ ra mặt trái của cơ chế này khiến "Sản phẩm văn hóa, VHNT độc hại có chiều hướng gia tăng, lối sống chạy theo đồng tiền, coi đồng tiền là mục tiêu phát triển" để rồi "đội ngũ sáng tạo VHNT năng động nhưng cũng làm đội ngũ này phân hóa về nhận thức".

Giải quyết mâu thuẫn này, tác giả cho rằng "phải hoàn chỉnh hệ thống các văn bản pháp quy cho đúng chủ trương đường lối nhưng phải phù hợp với quy luật thực tế phát triển". Được vậy, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa Bộ VHTTDL và các Hội chuyên ngành và quan trọng hơn là có tư duy quản lý mới với một ngành có quá nhiều đặc thù trong mọi thể loại, loại hình VHNT.

Đáng chú ý nhất là "Nghệ thuật sân khấu cùng với VHNT nước nhà góp phần xây dựng con người mới hôm nay" như một công trình nghiên cứu khoa học hoàn chỉnh. Ở đó, tác giả đi sâu vào khái niệm văn hóa, lịch sử phát triển, những chính sách của Nhà nước để rồi khẳng định những thành công và chỉ ra những điều còn bất cập. Với những phát hiện và thái độ thẳng thắn đầy trách nhiệm, Lê Tiến Thọ mạnh dạn chỉ ra những "thiếu sót trong cơ quan quản lý cơ chế chính sách và quảng cáo nghệ thuật" cũng như nỗi niềm đau đáu trong ông về một "kênh truyền hình cần có để giới thiệu, quảng bá VHNT ngõ hầu khán giả tiếp cận được nhiều giá trị VHNT qua các giai đoạn, qua các loại hình một cách rộng rãi nhất, nhanh chóng nhất trong sự bùng nổ thông tin hiện nay góp phần bồi bổ niềm tự hào dân tộc".

Với con mắt Nghệ sĩ mang trái tim công dân chứa nặng trách nhiệm và khát khao về đích hướng tới của VHNT nước nhà, người đọc cảm nhận được từ tác giả trong phần "Ánh đèn" này, ngọn lửa trong ông muốn lan tỏa đến cộng đồng tất cả sự trăn trở, vui buồn về những thành tựu nhưng mặt mạnh yếu và hướng khắc phục trong thực tế sân khấu nói riêng và VHNT nói chung hôm nay. Ngoài ra, bạn đọc muốn nghiên cứu có thể được tác giả cung cấp đủ nguồn tư liệu tham khảo về các văn bản pháp quy làm cơ sở cho những nghiên cứu của mình.

Nếu như phần I có tính khái luận chung về VHNT thì phần II - "Sân khấu" - của tác giả lại cụ thể hóa trong phạm vị nghệ thuật sân khấu như một sự "nói có sách, mách có chứng".

Không thiếu những vấn đề cần thiết cho các nhà quản lý, các nhà nghiên cứu và cả người hâm mộ sân khấu qua các bài viết trong phần này như: "Vài suy nghĩ về sân khấu hôm nay", "Nghệ thuật sân khấu trong thời kỳ cách mạng 4.0","Mô hình và giải pháp đào tạo", "Vai trò của Nghệ thuật sân khấu trong sáng tạo xây dựng nhân vật", "Sân khấu sáng tác về đề tài lịch sử"… thực sự là những nghiên cứu nghiêm túc với những phát hiện và kiến giải sâu sắc.

Rất trân trọng sự dũng cảm của NSND Lê Tiến Thọ khi nói về thực trạng sân khấu trong cả giai đoạn ông làm quản lý khi chỉ ra bất cập của sân khấu "Công tác quản lý các nhà hát cũng còn nhiều điều phải suy nghĩ. Phần đông cán bộ quản lý đều từ thực tế trưởng thành nhưng cũng không ít người được tiêu chuẩn hóa về trình độ nên nhận định, đánh giá tác phẩm còn nhiều lúng túng. Chưa kể cách phân tích đặc trưng nghệ thuật của các loại hình, đặc biệt là loại hình sân khấu truyền thống chưa thấu đáo nên dẫn tới tình trạng sân khấu dễ mờ nhạt bản sắc trước văn hóa ngoại lai". Trách cứ đấy nhưng tác giả cũng thông cảm với hoàn cảnh thực tế về lương diễn viên và cơ sở vật chất nghèo nàn hiện hiện nay khiến "các nhà quản lý phải tính cách nào để tiết mục ăn khách, chiều khách để nuôi sống anh em". Chưa tính Nhà hát không có nhà để diễn phải đi thuê rạp, đi diễn xa, phải "bớt người, bớt cảnh, bớt trang phục khiến sự bớt xén này làm nghệ thuật bị chắp vá. Tình trạng nghiệp dư hóa nghệ thuật đang là nỗi lo lớn của các nhà quản lý chuyên môn hiện nay".

Là nghệ sĩ sân khấu, riêng trong lĩnh vực hẹp, NSND Lê Tiến Thọ được bạn nghề phong cho danh hiệu bất thành văn là "Thầy Tuồng" nên nội dung sách của ông không thể thiếu mảng về sân khấu dân tộc truyền thống rất bổ ích cả cho đội ngũ nghệ sĩ loại hình Tuồng cũng như người ngoại đạo với loại hình này. Rất giá trị bới những "Bước đầu đến với nghệ thuật truyền thống", "kịch bản tuồng truyền thống và hiện đại", "Bảo tồn và phát triển nghệ thuật Cải lương trong thời kỳ mới", "Bảo tồn và phát triển giá trị nghệ thuật Tuồng và Bài chòi", "Bảo tồn và phát triển nghệ thuật sân khấu Dù kê khmer Nam bộ- di sản văn hóa dân tộc", "Sân khấu kịch nói Việt Nam trong giao lưu tại Liên hoan sân khấu Quốc tế"… Nội dung về từng loại hình sân khấu truyền thống được cụ thể rất khác nhau nhưng âm hưởng chung của nhóm bài này vẫn là sự đau đáu về bảo tồn và phát triến vốn quý của cha ông xưa để lại. 

Với tác giả, bảo tồn là giữ được hồn cốt, đặc trưng loại hình song không phải là bảo tàng dập y chang vốn cũ. Sân khấu hôm nay với khán giả hôm nay cũng những thay đổi chóng mặt của thời đại công nghệ, chuyện xảy ra bất kỳ đâu trên trái đất, sau 30 phút, cả thế giới đều biết nên sân khấu truyền thống cũng phải hòa nhập với sân khấu thế giới. Tuy nhiên, hòa nhập mà không phải hòa tan làm mất đi bản sắc văn hóa truyền thống riêng là con đường đi của bất cứ dân tộc nào, nền sân khấu nào, trong đó có Việt nam. Đặc biệt là nền văn hóa nói chung và sân khấu Việt nói riêng dưới "ánh đèn" soi rọi của đường lối văn hóa văn nghệ sáng suốt của Đảng.

Qua cuốn sách, tác giả như một trong những nhân chứng trong dòng chảy sân khấu vài chục năm gần đây do thuận lợi ở vị trí quản lý được xem nhiều, đọc nhiều hơn ai hết. Phần tư liệu quý giá về những hoạt động sân khấu của các "Nhà hát Tuồng Việt nam", Nhà hát Kịch Hà Nội, hay các Liên hoan Cuộc thi tài năng trẻ chẳng hạn với những nhận định đánh giá khách quan, chuẩn xác của tác giả quả rất có ích cho các bạn trẻ muốn tìm hiểu về sân khấu một thời đã qua.

"Ánh đèn và Sân khấu" là tập hợp chọn lọc những tiểu luận, công trình nghiên cứu, bài báo của NSND Lê Tiến Thọ trong nhiều năm được ông sắp xếp theo một bố cục có chủ ý rõ ràng. Nói về sân khấu không thể không nói đến "ánh đèn" là đường lối văn nghệ cách mạng của Đảng để rồi bàn cụ thể về những vấn đề "sân khấu". Và sân khấu không thể là khái niệm chung chung, trước hết là những con người trong đó góp phần vào sự phát triển. 

Phần III – "Những người thầy, những người bạn" là bố cục có hậu với những chân dung văn nghệ sĩ tuy có thể chưa đủ nhưng là thái độ với những người tài năng của tác giả.

Với hơn 100 trang chân dung cùng sự nghiên cứu, tìm hiểu công phu một "Đào Tấn - ông quan nghệ sĩ với bút pháp hiện thực", rồi về "Thủ tướng Phạm Văn Đồng", "Giáo sư Hoàng Châu Ký - Cánh chim đầu đàn trên bầu trời nghệ thuật Tuồng", "GS.TS.NSND Đình Quang - Tài năng lớn của nền nghệ thuật sân khấu Việt Nam", "NSND Trọng Khôi", "Nhà thơ Nguyễn Bính với vở chèo Cô Son", "Lộng Chương - cây đại thụ của nền sân khấu cách mạng Việt nam", rồi "Nhà viết kịch Học Phi", "Nhà viết kịch Xuân Trình", "Soạn giả Mịch Quang","Nữ hoàng nghệ thuật Tuồng Đàm Liên"… đã hiện ra như những tượng đài của sân khấu Việt trong mỗi thời kỳ, mỗi lĩnh vực. Không tượng đài nào giống tượng đài nào nhưng ăm ắp chi tiết sống động và qua đó thấy được sự phong phú, đa sắc đa thanh của sân khấu từ những bậc tiền bối góp công tạo dựng. Bên cạnh đó là là các NSƯT Hoàng quân Tạo, Quang Hải, Văn Hiệp, Bùi Quang Thái hay Nhà viết kịch Lê Quý Hiền cũng được tác giả Lê Tiến Thọ dành cho sự đánh giá đầy trân trọng, chuẩn xác.

Gấp trang cuối cùng "Ánh đèn sân khấu" của NSND Lê Tiến Thọ, dư âm còn đọng lại đeo đẳng người đọc chỉ có thể nói rằng đây là tác phẩm của một đời người - một đời nghề! Những bài viết như được vắt ra từ trái tim nghệ sĩ và trách nhiệm công dân, cứ đau đáu về một nghề mà ông được "Tổ độ" là sân khấu nói chung và nghệ thuật truyền thống nói riêng, cứ đau đáu về sự trường tồn - phát triển của sự nghiệp sân khấu nước nhà.

Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.

Nhà viết kịch và LLPBSK Lê Quý Hiền