Đầu tư thiết chế văn hóa: Cần bước chuyển mạnh mẽ từ tư duy

Nhận thức đúng và trúng những "nút thắt"

Nghị quyết 80-NQ/TW chỉ rõ, việc cụ thể hóa các chủ trương của Đảng thành cơ chế, chính sách và pháp luật của Nhà nước còn chậm, chưa đồng bộ, thiếu những đột phá cần thiết để giải phóng sức sáng tạo của văn nghệ sĩ; đầu tư cho văn hóa còn thấp, dàn trải và chưa tương xứng với vai trò là nền tảng tinh thần của xã hội; nguồn kinh phí chủ yếu vẫn dựa vào ngân sách nhà nước, trong khi việc xã hội hóa và thu hút các nguồn lực bên ngoài còn nhiều rào cản; hệ thống cơ sở hạ tầng, nhà hát và các không gian biểu diễn còn thiếu và lạc hậu, chưa đáp ứng được yêu cầu sáng tạo và hưởng thụ văn hóa ngày càng cao của nhân dân.

Nhìn nhận về thực tế của hoạt động sân khấu tại Thành phố Hồ Chí Minh, Nghệ sĩ Ưu tú Thành Lộc, Giám đốc Sân khấu Kịch Thiên Đăng chỉ ra rằng, hiện tại các đơn vị xã hội hóa chưa có những chính sách ưu tiên, ưu đãi nào, đặc biệt là về thuế. Mọi chi phí vận hành đều phụ thuộc vào doanh thu hằng đêm. Các đơn vị sân khấu tư nhân vẫn đang phải nỗ lực, tự cân đối giữa bài toán kinh tế và chất lượng nghệ thuật để tồn tại và phát triển.

Kỳ vọng vào một cuộc chuyển mình thực chất, Nghệ sĩ Nhân dân Mỹ Uyên (Giám đốc Nhà hát Kịch Sân khấu nhỏ 5B) chia sẻ: "Điều khiến anh chị em nghệ sĩ phấn khởi nhất chính là việc Đảng đã nhìn thẳng vào sự thật. Việc nhận diện đúng những hạn chế về cơ chế và nguồn lực hiện nay không chỉ là sự thấu hiểu tâm tư của người làm nghề, mà còn là bước đi tiên quyết để mở đường cho những giải pháp đột phá, giúp nghệ thuật thoát khỏi lối mòn cũ trong tương lai".

Bà Lê Tú Cẩm, Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, mọi sự thay đổi về chính sách chỉ thực sự có giá trị khi đi đôi với sự chuyển biến trong nhân thức của con người. Để Nghị quyết thực sự thổi một "luồng sinh khí" mới xoay chuyển thực tế, thì đội ngũ người làm văn hóa phải là những người đầu tiên quán triệt và thẩm thấu sâu sắc tinh thần này. Chỉ khi người làm nghề hiểu sâu sắc, sau đó truyền tải đến cộng đồng, thì giá trị của Nghị quyết mới thẩm thấu vào đời sống xã hội.

Một trong những quan điểm chỉ đạo cốt lõi của Nghị quyết 80 là xác định "Nhân dân là chủ thể sáng tạo và thụ hưởng, đội ngũ văn nghệ sĩ đóng vai trò quan trọng". Điều này không chỉ đề cao giá trị của nghệ thuật trong đời sống mà còn đặt ra yêu cầu khắt khe về trách nhiệm của người nghệ sĩ trước công chúng.

Soi rọi tinh thần ấy vào thực tiễn, Nghệ sĩ Ưu tú Lê Thiện, nguyên Phó Giám đốc Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang nhớ lại: Thời điểm những năm 70, 80, tiêu chuẩn đào tạo "hồng và chuyên" đã là kim chỉ nam cho mọi thế hệ nghệ sĩ. Theo bà, sức lan tỏa và ảnh hưởng của nghệ sĩ đối với quần chúng là rất lớn và rất nhanh. "Khi nhân dân đã trao cho chúng ta thiên chức sáng tạo, thì người nghệ sĩ trước hết phải là người có đạo đức. Chỉ khi có cái tâm trong sáng và lòng tự trọng với nghề, chúng ta mới có thể tạo ra những tác phẩm xứng đáng để nhân dân thụ hưởng", Nghệ sĩ Ưu tú Lê Thiện nhấn mạnh.

Tiếp nối tinh thần đó, Nghệ sĩ Nhân dân Mỹ Uyên cho rằng, việc xây dựng đội ngũ văn nghệ sĩ có "tâm và tầm" theo Nghị quyết 80 chính là con đường duy nhất để sân khấu tồn tại. Nghệ sĩ bộc bạch: "Khán giả chính là người "nuôi sống" mình, nên mỗi giây phút trên sàn diễn phải là sự lao động nghiêm túc nhất. Nghệ thuật biểu diễn không có chỗ cho sự hời hợt, người nghệ sĩ phải không ngừng tu dưỡng đạo đức và bản lĩnh chính trị để mỗi vai diễn đều mang hơi thở nhân văn, góp phần định hướng thẩm mỹ cho công chúng".

Ở góc độ sáng tạo nghệ thuật, Nghệ sĩ Ưu tú Thành Lộc nhấn mạnh đến lòng tự trọng và sự dấn thân của người nghệ sĩ trong bối cảnh mới. Ông quan niệm rằng, khi Nghị quyết đã xác định "nghệ sĩ đóng vai trò quan trọng", thì chính bản thân người nghệ sĩ phải tự làm mới mình trước tiên. "Người nghệ sĩ không thể đứng ngoài hơi thở của thời đại. Sự sáng tạo phải song hành với trách nhiệm công dân. Một tác phẩm hay không chỉ nằm ở kỹ thuật biểu diễn mà còn ở việc người nghệ sĩ có dám chạm vào những vấn đề cốt lõi của đời sống nhân dân, dùng tài năng của mình để đối thoại và sẻ chia với họ hay không. Đó chính là cách chúng ta thực hiện thiên chức mà Nghị quyết đã kỳ vọng", Nghệ sĩ Ưu tú Thành Lộc chia sẻ.

Kỳ vọng về cơ chế và thiết chế văn hóa xứng tầm

Bên cạnh những tín hiệu lạc quan, các nghệ sĩ vẫn còn đó những trăn trở về hạ tầng thiết chế văn hóa và chính sách an sinh nghề nghiệp của nghệ sĩ. Nghệ sĩ Nhân dân Tấn Giao thẳng thắn chỉ ra rằng các thiết chế văn hóa hiện nay chưa được đầu tư đúng mức, trong khi chế độ đãi ngộ cho văn nghệ sĩ còn quá thấp. Điều này dẫn đến thực trạng xót xa khi nhiều tài năng dù rất tâm huyết nhưng vẫn phải ngậm ngùi rời bỏ sân khấu vì gánh nặng mưu sinh. Ông kỳ vọng Nghị quyết 80 sẽ là "đòn bẩy" để các cấp lãnh đạo quan tâm thiết thực hơn đến đời sống nghệ sĩ, giúp họ yên tâm cống hiến.

Đồng tình với trăn trở về một không gian sáng tạo đúng nghĩa, Nghệ sĩ Nhân dân Mỹ Uyên nhấn mạnh sự cấp thiết của việc hiện đại hóa cơ sở vật chất: Một cơ chế cởi mở không chỉ nằm ở kinh phí mà còn ở việc tạo ra những không gian biểu diễn đạt chuẩn, nơi nghệ sĩ có thể thỏa sức sáng tạo mà không phải loay hoay với những thiếu thốn về kỹ thuật, âm thanh, ánh sáng đã lỗi thời.

Trong khi đó, ở góc độ một sân khấu xã hội hóa, Nghệ sĩ Ưu tú Thành Lộc kỳ vọng vào một cơ chế quản lý linh hoạt, đặc biệt là sự hỗ trợ mạnh mẽ hơn, công bằng hơn cho các đơn vị nghệ thuật xã hội hóa. Theo ông, thiết chế văn hóa xứng tầm là một hệ sinh thái vận hành chuyên nghiệp, giúp các tác phẩm chất lượng cao có cơ hội tiếp cận khán giả một cách bền vững.

Dưới góc nhìn của một người đi trước, Nghệ sĩ Ưu tú Lê Thiện mong mỏi sự đầu tư đồng bộ này sẽ giúp giữ chân các tài năng trẻ. Bà tin rằng "có thực mới vực được đạo", một khi thiết chế văn hóa được đầu tư xứng tầm và chính sách đãi ngộ được cải thiện, nghệ thuật truyền thống sẽ có đủ nội lực để tự làm mới mình và thu hút công chúng.

Dưới góc độ quản lý nhà nước, Thành phố Hồ Chí Minh đã quyết liệt triển khai thực hiện Nghị quyết 80, tập trung huy động mọi nguồn lực để hoàn thiện các công trình trọng điểm. Mới đây, HĐND Thành phố đã quyết nghị việc chuyển dự án Nhà hát Giao hưởng, Nhạc, Vũ kịch từ đầu tư công sang hình thức hợp đồng (BT), thanh toán bằng quỹ đất với tổng vốn dự kiến tăng khoảng 6.800 tỷ đồng. Công trình có quy mô diện tích khoảng 58.000 m2, dự kiến đổi tên thành Trung tâm Hội nghị - Biểu diễn.

Những động thái này của Thành phố nhằm tạo ra những biểu tượng văn hóa mới, đẳng cấp quốc tế phục vụ nhân dân và du khách, nhưng cũng phù hợp với bối cảnh hiện tại khi ngân sách cần ưu tiên cho các dự án cấp bách. Chính Nghị quyết 80-NQ/TW đã giúp "cởi" những "nút thắt" tồn tại nhiều năm, tạo các đột phá về cơ chế, chính sách để Thành phố giải phóng sức sáng tạo, đưa văn hóa nghệ thuật phát triển tương xứng với tiềm năng.