Người Việt trong chiến dịch truy quét lao động bất hợp pháp tại Nhật
Chiến dịch truy quét lao động bất hợp pháp tại Nhật Bản đang tác động tới nhiều người Việt, làm lộ rõ các vấn đề về nợ môi giới, điều kiện thực tập sinh và quản lý lao động nước ngoài.
Theo AFP, trong suốt một thập kỷ, Minh - một lao động Việt Nam (tên đã được thay đổi) - làm các công việc nặng nhọc như phun cát tàu biển, hàn thép, góp phần bù đắp tình trạng thiếu hụt lao động ngày càng nghiêm trọng của Nhật Bản trong bối cảnh dân số già hóa nhanh.
Tuy nhiên, do đã ở lại quá hạn visa, Minh hiện nằm trong diện bị ảnh hưởng bởi chiến dịch truy quét lao động bất hợp pháp mà Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi triển khai.
Trả lời phỏng vấn với AFP, Minh cho biết anh đến Nhật năm 2015 theo Chương trình Thực tập sinh kỹ năng (Technical Intern Training Program - TITP), vốn được giới thiệu là nhằm giúp lao động nước ngoài học hỏi kỹ năng để mang về, phục vụ phát triển ở các nước đang phát triển.
Tuy vậy, chương trình này cũng vấp phải nhiều chỉ trích khi bị cho là tạo điều kiện để Nhật Bản tiếp nhận nguồn lao động giá rẻ, dễ bị tổn thương bởi nợ nần và nguy cơ bị bóc lột. Một số thực tập sinh sau đó đã rời bỏ nơi làm việc và rơi vào con đường lao động bất hợp pháp, thậm chí liên quan đến tội phạm.
Minh cho rằng nhiều người chỉ nhìn vào bề nổi của các vụ việc, khi lao động nước ngoài bị gắn với tội phạm, mà chưa xem xét nguyên nhân sâu xa dẫn đến tình trạng này.
Một số thực tập sinh rời bỏ nơi làm việc và rơi vào con đường lao động bất hợp pháp (Ảnh minh họa: Nikkei Asia).
Theo số liệu của Nhật Bản, trong tổng số khoảng 450.000 thực tập sinh kỹ năng đang làm việc tại nước này tính đến tháng 6, người Việt Nam chiếm gần một nửa, tập trung trong các lĩnh vực như nông nghiệp, xây dựng và chế biến thực phẩm. Nhiều người sang Nhật trong tình trạng mang nợ lớn do chi phí tuyển dụng và môi giới. Minh cho biết khoản nợ ban đầu của anh khoảng 7.500 USD (gần 200 triệu đồng). Anh làm việc cật lực với mục tiêu "cày" để trả nợ và gửi tiền về hỗ trợ gia đình.
Sau khi kết thúc thời hạn ba năm của chương trình thực tập sinh, Minh cho biết cơ hội việc làm tại Việt Nam hạn chế, trong khi tìm việc làm tự do tại Nhật với tư cách lao động không giấy tờ lại dễ dàng hơn. Anh cho rằng nếu không có lao động nước ngoài, nền kinh tế Nhật Bản khó có thể duy trì hoạt động bình thường.
Nhật Bản hiện vẫn là quốc gia có tỷ lệ nhập cư thấp so với nhiều nền kinh tế phát triển khác. Tuy nhiên, tình trạng già hóa dân số, tỷ lệ sinh thấp và thiếu hụt lao động trên diện rộng đã khiến số lượng lao động nước ngoài tại nước này đạt mức cao kỷ lục. Song song với đó, thu nhập thực tế giảm và chi phí sinh hoạt tăng đã làm gia tăng tâm lý bất mãn trong một bộ phận người dân bản địa, trong đó có xu hướng trút bức xúc lên lao động nước ngoài.
Lao động Việt Nam chuẩn bị lên đường sang Nhật (Ảnh: Sơn Nguyễn).
Theo cảnh sát Nhật Bản, tỷ lệ tội phạm do người nước ngoài gây ra vẫn ở mức thấp. Trong tổng số khoảng 190.000 người bị bắt vì các hành vi vi phạm Bộ luật Hình sự trong năm 2024, người nước ngoài chỉ chiếm khoảng 5,5%.
Tuy nhiên, trong nhóm người nước ngoài bị bắt (không bao gồm thường trú nhân), người Việt Nam chiếm tỷ lệ cao, trên 30%, trong đó có các vụ trộm cắp. Giới chức cho rằng con số này phần nào phản ánh sự gia tăng nhanh chóng của cộng đồng lao động Việt Nam tại Nhật, tăng gấp 9 lần so với một thập kỷ trước và hiện chiếm khoảng một phần tư tổng số 2,3 triệu lao động nước ngoài tại nước này.
Các tổ chức hỗ trợ lao động nước ngoài cho biết, dù đa số doanh nghiệp tiếp nhận thực tập sinh tuân thủ quy định, vẫn tồn tại những phàn nàn phổ biến như lương thấp, điều kiện ăn ở kém và quấy rối tình dục.Theo quy định hiện hành, thực tập sinh thường bị ràng buộc phải làm việc cho một chủ sử dụng lao động duy nhất, ngay cả khi không hài lòng với điều kiện làm việc.
Cơ quan quản lý xuất nhập cảnh Nhật Bản cho biết khoảng 6.500 thực tập sinh đã rời bỏ nơi làm việc trong năm qua. Một số người tìm việc làm bất hợp pháp thông qua các nhóm trên mạng xã hội hoặc bị môi giới trái phép giới thiệu cho các doanh nghiệp thiếu lao động.
Chính phủ Nhật Bản dự kiến thay thế chương trình TITP bằng một cơ chế mới từ năm 2027, cho phép lao động linh hoạt hơn trong việc chuyển đổi nơi làm việc, đồng thời siết chặt yêu cầu về năng lực tiếng Nhật.
Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng đồng yen suy yếu, cạnh tranh từ các thị trường lao động khác như Hàn Quốc và những hạn chế còn tồn tại có thể khiến Nhật Bản khó thu hút lao động nước ngoài chất lượng cao trong thời gian tới.