Điều có thể khiến châu Âu tiếc nuối về nguồn khoáng sản Greenland

Tại cực nam Greenland, giữa những đỉnh núi tuyết và vịnh hẹp sâu thẳm là mỏ Kvanefjeld. Sâu trong lòng đất phủ đầy băng giá là trữ lượng khổng lồ neodymium và praseodymium, những nguyên tố đất hiếm dùng để chế tạo nam châm, thành phần không thể thiếu trong sản xuất turbin gió, xe điện và các thiết bị quân sự tối tân.

Báo cáo đánh giá tài nguyên khoáng sản của Energy Transition Minerals, công ty khai mỏ có trụ sở ở Australia, cho thấy mỏ Kvanefjeld chứa khoảng 1,01 tỷ tấn quặng, trong đó có 11,1 triệu tấn oxit đất hiếm. Đây là con số khổng lồ, đủ sức thay đổi cục diện chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu.

Nếu dự án khai thác mỏ Kvanefjeld đi vào hoạt động, Greenland, vùng lãnh thổ tự trị của Đan Mạch, sẽ trở thành nơi đầu tiên tại châu Âu khai thác được những kim loại chiến lược quan trọng này. Từ năm 2007, Energy Transition Minerals, khi đó mang tên là Greenland Minerals and Energy, đã sẵn sàng bắt đầu dự án ở Kvanefjeld.

Nhưng trong những năm sau đó, cả Đan Mạch, Liên minh châu Âu (EU) lẫn chính quyền Greenland đều không có những động thái thúc đẩy dự án.

Năm 2009, Đan Mạch đã trao quyền kiểm soát tài nguyên thiên nhiên cho người dân đảo. Nghị viện Greenland năm 2021 thông qua luật cấm khai thác uranium. Vì đất hiếm tại mỏ Kvanefjeld bị lẫn uranium, lệnh cấm này đồng nghĩa với việc dự án bị "khai tử".

Kể từ đó, dự án rơi vào tình trạng bị đóng băng và sa lầy trong các cuộc tranh chấp pháp lý. Thay vì khởi công, Energy Transition Minerals đã phải khởi kiện chính quyền Greenland và Đan Mạch ra tòa án trọng tài quốc tế để đòi bồi thường khoảng 11,5 tỷ USD, hoặc yêu cầu cấp phép lại, nhưng sự việc đến nay chưa ngã ngũ.

"Kvanefjeld là minh chứng cho thấy những bất ổn về chính trị và rắc rối trong quy định, cộng thêm các yếu tố địa chính trị và nhu cầu vốn lớn, đã khiến ngay cả những dự án có tầm quan trọng chiến lược cũng khó chuyển từ tiềm năng sang khai thác thực tế", Jeppe Kofod, cựu ngoại trưởng Đan Mạch hiện là cố vấn chiến lược cho Energy Transition Minerals, nhận xét.

Những khó khăn tại Kvanefjeld là điển hình cho các vấn đề lớn hơn của Greenland. Dù sở hữu trữ lượng đất hiếm đủ sức đáp ứng tới 25% nhu cầu thế giới, chưa kể trữ lượng dầu khí gần bằng Mỹ cùng nhiều mỏ kim loại khác, các nguồn tài nguyên này của hòn đảo gần như chưa được khai thác. Greenland hiện chỉ có hai mỏ quy mô nhỏ hoạt động, khai thác vàng và fenspat, loại khoáng sản dùng trong sản xuất thủy tinh và gốm sứ.

Suốt thời gian dài, cả Đan Mạch lẫn EU đều không mặn mà với việc giải quyết tình trạng trên. Mọi chuyện chỉ bắt đầu thay đổi vào năm 2023, khi EU ký biên bản ghi nhớ hợp tác khai thác khoáng sản với chính quyền Greenland. Cùng năm, EU ban hành Đạo luật Nguyên liệu Thô Chiến lược nhằm đẩy mạnh nỗ lực khai khoáng, trong đó nhấn mạnh tiềm năng của Greenland.

Tháng trước, Ủy ban châu Âu đã cam kết hỗ trợ tài chính cho mỏ Malmbjerg tại Greenland nhằm đảm bảo nguồn cung molipden, một loại khoáng sản thiết yếu cho ngành quốc phòng EU.

Tuy nhiên, theo giới chuyên gia, khi mà Tổng thống Mỹ Donald Trump đã thể hiện rõ khát khao muốn kiểm soát Greenland, châu Âu giờ đây có rất ít công cụ để hành động. Vì quá chậm chân, EU đang đứng trước nguy cơ để nguồn lợi khoáng sản khổng lồ ở Greenland rơi vào tay các bên khác.

"Nhiều năm qua, EU chỉ tham gia dè dặt vào lĩnh vực nguyên liệu thô chiến lược tại Greenland. Điều đó khiến họ đối mặt rủi ro trở thành người đến sau, đúng lúc Mỹ đang đặc biệt quan tâm đến hòn đảo", Kofod nói.

Trong một thế giới bị định hình bởi chính sách đối ngoại ngày càng quyết liệt của Mỹ cùng tốc độ phát triển vượt bậc của Trung Quốc trong lĩnh vực công nghệ sạch và chuỗi cung ứng khoáng sản, việc châu Âu thờ ơ với nguồn tài nguyên ở Greenland đang dần lộ rõ là một sai lầm chiến lược, theo Kofod.

Dù vậy, điều này không có nghĩa rằng việc xây dựng các khu mỏ tại Greenland là dễ dàng, bởi nơi đây sở hữu lớp băng vĩnh cửu dày tới hàng km.

"Trong tất cả những nơi có thể khai thác nguyên liệu thô chiến lược trên thế giới, Greenland là vùng đất đặc biệt hẻo lánh và khó tiếp cận", Ditte Brasso Sorensen, chuyên gia phân tích cao cấp về chính sách công nghiệp và khí hậu EU tại tổ chức nghiên cứu Europa, nhận định, thêm rằng hòn đảo còn có "điều kiện môi trường hết sức khắc nghiệt".

Dân số ít ỏi của Greenland, với chưa đầy 60.000 người, cùng tình trạng thiếu hụt cơ sở hạ tầng cũng khiến việc xây dựng các khu mỏ trở nên khó khăn.

"Đây là bài toán về hậu cần. Làm thế nào để xây dựng các mỏ? Rõ ràng là cần vốn, thiết bị, nhưng cũng cần cả con người", Eldur Olafsson, giám đốc điều hành Amaroq, công ty khai thác vàng đang vận hành một trong hai mỏ tại Greenland, nói. "Lực lượng lao động không thể chỉ dựa vào người bản địa".

Tuy nhiên, khi khí hậu toàn cầu ấm lên, băng vĩnh cửu ở Bắc Cực dần tan ra, khả năng tiếp cận các mỏ khoáng sản ở Greenland sẽ dễ dàng hơn, khiến chúng trở thành mục tiêu hấp dẫn hơn với các siêu cường.

"Mối quan tâm của Tổng thống Trump với Greenland là sự thừa nhận rằng biến đổi khí hậu có thật", John Conger, cố vấn tại Trung tâm Vì Khí hậu và An ninh ở Mỹ, nói.

Một nghiên cứu gần đây cho thấy dải băng bao phủ hòn đảo có thể biến mất vào cuối thế kỷ này, khiến mực nước biển dâng cao tới 7 m. Điều đó sẽ "dần cải thiện hiệu quả kinh tế đối với việc khai thác tài nguyên, cả nhiên liệu hóa thạch lẫn các nguyên liệu thô chiến lược", Jakob Dreyer, nhà nghiên cứu tại Đại học Copenhagen, cho hay.

Song việc khai thác tài nguyên của Greenland không nhất thiết phụ thuộc vào tình trạng ấm lên toàn cầu và băng tan. Kalvig cho hay điều kiện địa lý dọc bờ biển Greenland không khác nhiều so với Na Uy, nơi nhiều dự án khai thác dầu mỏ đang hoạt động.

"Bạn không thể tiến sâu vào nội địa Greenland như ở Na Uy, nhưng một khi đã thiết lập được lối vào, nhiều nơi có thể lưu thông quanh năm. Vì vậy, việc vận hành các mỏ ở Greenland không khó hơn so với nhiều vùng ở Na Uy, Canada hay bất kỳ nơi nào khác, kể cả Nga. Điều này từng được thực hiện trước đây, vào những năm điều kiện cho phép", ông nói.

Một phát ngôn của Ủy ban châu Âu (EC) cho biết EU đang hợp tác với chính quyền Greenland để khai thác tài nguyên, đồng thời thêm rằng "các cơ quan dân cử của Greenland từ lâu đã ủng hộ quan hệ đối tác với EU nhằm triển khai những dự án có lợi cho cả đôi bên".

Dù vậy, người phát ngôn nhấn mạnh tương lai của nguồn tài nguyên khoáng sản tại Greenland "phụ thuộc vào người dân và những người đại diện của họ".

Mỹ có thể nôn nóng hơn. Tổng thống Trump vẫn thể hiện quyết tâm muốn kiểm soát Greenland và không loại trừ khả năng hành động quân sự. Điều này đang đặt chính quyền hòn đảo lẫn Đan Mạch vào thế khó. Dù kiên quyết phản đối, không rõ họ có thể cầm cự bao lâu nếu ông Trump tiếp tục gia tăng hơn nữa áp lực nhằm hiện thực hóa mục tiêu của mình, giới chuyên gia lưu ý.

Vũ Hoàng (Theo Politico, AFP, Reuters)