Định hình thị trường lao động mới từ Đại hội XIV của Đảng

Ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM, là chuyên gia nhân lực có hơn 40 năm gắn bó với công tác quản lý, phát triển thị trường lao động tại thành phố lớn nhất nước.

Nghiên cứu các dự thảo văn kiện trình Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, đặc biệt là dự thảo Chương trình hành động của Ban Chấp hành Trung ương thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV, ông Trần Anh Tuấn vui mừng vì các văn kiện đã đặt ra những định hướng rất trúng và rất đúng đối với lĩnh vực lao động, việc làm trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.

Theo ông Tuấn, hai nhiệm vụ lớn mà Trung ương đặt ra là đào tạo nguồn nhân lực phù hợp với chuyển đổi số và xây dựng thể chế quản lý lao động, việc làm phù hợp với bối cảnh chuyển đổi số có ý nghĩa then chốt đối với phát triển bền vững đất nước.

“Từ góc nhìn thực tiễn thị trường lao động có thể thấy một nghịch lý rõ nét là doanh nghiệp rất cần lao động có kỹ năng số, kỹ năng mới, nhưng phần lớn người lao động, nhất là lao động kỹ thuật chưa được chuẩn bị đầy đủ để thích ứng. Khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu sử dụng lao động vẫn còn khá lớn”, ông Trần Anh Tuấn đánh giá.

Về đào tạo nguồn nhân lực, thách thức hiện nay không chỉ là thiếu công nghệ, mà quan trọng hơn là chậm đổi mới chương trình và phương thức đào tạo. Nhiều chương trình đào tạo chưa theo kịp sự thay đổi nhanh của sản xuất số, kinh tế số. Hoạt động đào tạo lại, nâng cao kỹ năng cho người đang làm việc còn hạn chế, thiếu cơ chế khuyến khích mạnh mẽ đối với hoạt động đào tạo lại.

Về thể chế quản lý lao động, sự xuất hiện ngày càng nhiều hình thức việc làm mới như lao động nền tảng số, làm việc linh hoạt, làm việc từ xa đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện khung pháp lý. Nếu không kịp thời điều chỉnh, sẽ vừa khó quản lý, vừa dễ bỏ sót quyền lợi chính đáng của người lao động.

Vị chuyên gia cho rằng, Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mô hình tăng trưởng sang dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo và công nghệ. Tuy nhiên, chất lượng nguồn nhân lực vẫn chưa theo kịp yêu cầu mới.

Theo ông Tuấn, hiện kỹ năng số của lao động Việt còn hạn chế. Tỷ lệ lao động qua đào tạo có chứng chỉ, bằng cấp chưa đồng bộ với yêu cầu. Nhân lực chất lượng cao đáp ứng chuẩn quốc tế còn hạn chế... Đây là rào cản lớn cho kế hoạch tái cơ cấu kinh tế, thu hút FDI thế hệ mới và nâng cao vị trí của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và năng lực cạnh tranh quốc gia trong bối cảnh chuyển đổi mô hình tăng trưởng và tái cấu trúc chuỗi giá trị toàn cầu, yêu cầu đặt ra cho giai đoạn 2026–2035 là phải xây dựng lực lượng lao động có nền tảng kỹ năng số vững chắc, tư duy hội nhập hiện đại và khả năng làm chủ công nghệ.

Do đó, theo ông Tuấn, cả hệ thống giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp cần được tổ chức lại theo hướng phát triển năng lực, gắn đào tạo với nhu cầu thực của doanh nghiệp, đặc biệt trong các lĩnh vực sản xuất - dịch vụ sử dụng công nghệ cao.

Mục tiêu trọng tâm là tăng nhanh tỷ lệ lao động thành thạo kỹ năng số, nâng chuẩn quản trị chất lượng, an toàn và tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế đồng thời hình thành đội ngũ kỹ thuật viên, cử nhân và kỹ sư có khả năng tham gia vào các khâu giá trị cao của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Để triển khai thực hiện 2 quyết sách then chốt trên, ông Trần Anh Tuấn kiến nghị xác định 4 giải pháp trọng tâm cần kiên quyết thực hiện.

Thứ nhất là phải đổi mới mạnh mẽ đào tạo nghề theo hướng gắn kỹ năng nghề với kỹ năng số, coi kỹ năng số là năng lực nền tảng cho mọi người lao động, không phân biệt trình độ.

Thứ hai là phải đẩy mạnh đào tạo lại, nâng cao kỹ năng cho lực lượng lao động đang làm việc, đặc biệt là lao động trung niên và lao động kỹ thuật truyền thống, để họ không bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi số.

Thứ ba là cần sớm hoàn thiện thể chế quản lý lao động trong bối cảnh số, bảo đảm quản lý linh hoạt nhưng vẫn bảo vệ đầy đủ quyền lợi người lao động.

Thứ tư là xây dựng hệ sinh thái dữ liệu thị trường lao động, kết nối giữa cơ sở giáo dục nghề nghiệp, doanh nghiệp và cơ quan quản lý để dự báo chính xác nhu cầu nhân lực theo kỹ năng theo từng giai đoạn cụ thể để điều chỉnh kế hoạch đào tạo.

Với góc độ của một người có hơn 40 năm nghiên cứu dự báo thị trường lao động và giáo dục nghề nghiệp, ông Tuấn nhấn mạnh đến việc phải xác định các kỹ năng thiết yếu cần đào tạo cho người lao động theo yêu cầu của thị trường, từ đó mới có chính sách phù hợp để định hướng đào tạo.

Theo chuyên gia này, để hình thành lực lượng lao động đáp ứng nền kinh tế số trong giai đoạn 2026-2035 thì các kỹ năng cần thiết là: Kỹ năng số cơ bản và chuyên sâu; năng lực làm chủ công nghệ, hệ thống tự động hóa; tư duy hội nhập quốc tế và quản trị hiện đại; làm quen với nghề nghiệp linh hoạt, có thể học lại, học thêm kỹ năng nhanh chóng khi công nghệ thay đổi.

Đồng thời, để đảm bảo đào tạo đạt hiệu quả, hệ thống giáo dục nghề nghiệp và đại học cần phải được tổ chức lại theo hướng “năng lực - thực hành - liên thông”.

Ông Trần Anh Tuấn đặc biệt nhấn mạnh đến định hướng “liên thông” ở nhiều khía cạnh.

Liên thông linh hoạt giữa các trình độ trung cấp - cao đẳng - đại học, cho phép tích lũy tín chỉ và học tập suốt đời.

Liên thông giữa các trường trong và ngoài nước để người lao động có thể tích lũy từ tín chỉ ngắn hạn, chứng nhận kỹ năng nghề cho đến chứng chỉ nghề quốc tế, kỹ năng số, ngoại ngữ chuyên ngành ở mọi bậc đào tạo.

Liên thông giữa nhà trường và doanh nghiệp để phát triển mạnh hệ sinh thái hợp tác giữa hai bên.

Đặc biệt, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM khẳng định mọi giải pháp đào tạo nhân lực chất lượng cao, nhân tài sẽ trở nên lãng phí nếu không giữ chân được người tài.

“Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược, chuyển đổi số và dịch chuyển chuỗi giá trị toàn cầu, giữ chân nhân tài và thu hút đội ngũ trí thức chất lượng cao phải được xác định là nhiệm vụ đột phá”, ông Trần Anh Tuấn nhận định.

Theo ông Tuấn, cần phải có định hướng và giải pháp thu hút, giữ chân những nguồn nhân lực tinh hoa, bao gồm chuyên gia công nghệ, nhà khoa học, kỹ sư sáng tạo và lực lượng khởi nghiệp.

Để giữ chân người tài, ông Trần Anh Tuấn kiến nghị thực hiện 3 định hướng lớn.

Thứ nhất là phải xây dựng môi trường làm việc minh bạch, chuyên nghiệp, coi trọng năng lực và kết quả, bảo đảm người tài được trọng dụng đúng vị trí, đúng vai trò và có cơ hội phát huy tối đa giá trị sáng tạo.

Thứ hai là hoàn thiện cơ chế đãi ngộ linh hoạt theo thông lệ quốc tế: lương thưởng cạnh tranh, hợp đồng linh hoạt, ưu đãi nhà ở; đơn giản hóa thủ tục để thu hút chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế đến làm việc tại Việt Nam...

Thứ ba là xây dựng hệ sinh thái phát triển nhân tài toàn diện gồm: các trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo; mạng lưới chuyên gia kiều bào; các chương trình học bổng tiến sĩ, sau tiến sĩ gắn với nhiệm vụ quốc gia; cơ chế giao nhiệm vụ lớn cho nhóm trí thức trẻ tài năng...

Ông Trần Anh Tuấn bày tỏ: “Tôi tin rằng, nếu triển khai đồng bộ các giải pháp, các quyết sách đúng đắn của Ban Chấp hành Trung ương sẽ tạo được chuyển biến thực chất, giúp thị trường lao động Việt Nam thích ứng tốt hơn với chuyển đổi số và phát triển bền vững”.

Tùng Nguyên