Giằng co vỉa hè vì tư duy 'lấn chiếm để mưu sinh'

Trong nhiều năm qua, câu chuyện lấn chiếm vỉa hè tại các đô thị lớn ở Việt Nam luôn nóng lên theo từng đợt ra quân lập lại trật tự. Mỗi lần như vậy, dư luận lại chia thành hai luồng: một bên ủng hộ việc xử lý nghiêm để bảo đảm trật tự, an toàn; bên còn lại kêu gọi "thông cảm" cho người bán hàng rong, buôn bán nhỏ lẻ lấn chiếm vỉa hè vì mưu sinh, vì hoàn cảnh khó khăn.

Sự cảm thông, nếu đặt đúng chỗ, là biểu hiện của nhân văn. Nhưng khi cảm thông trở thành cái cớ để bao biện cho hành vi sai trái, thì trở thành sự dung túng nguy hiểm. Đã đến lúc cần nhìn nhận một cách thẳng thắn: lấn chiếm vỉa hè không phải là mưu sinh vô hại, mà là hành vi xâm phạm không gian công cộng, trực tiếp đe dọa an toàn giao thông và tính mạng người đi bộ.

Vỉa hè rất quan trọng trong hạ tầng giao thông đô thị, được thiết kế dành cho người đi bộ, cho các hoạt động công cộng phục vụ cộng đồng, góp phần tạo nên mỹ quan và trật tự đô thị. Khi vỉa hè bị biến thành nơi buôn bán, để xe, bày hàng hóa, người đi bộ buộc phải tràn xuống lòng đường. Trong bối cảnh mật độ phương tiện giao thông ngày càng cao, cũng đồng nghĩa với việc đẩy người đi bộ vào tình thế nguy hiểm thường trực. Trẻ em, người già, người khuyết tật trở thành những đối tượng dễ tổn thương nhất, dù họ hoàn toàn không gây ra lỗi.

Không thể phủ nhận rằng nhiều người lấn chiếm vỉa hè có hoàn cảnh khó khăn. Nhưng cần phân biệt rõ giữa hoàn cảnh đáng thương và hành vi sai trái. Khó khăn kinh tế không thể trở thành giấy phép cho việc vi phạm pháp luật và xâm phạm quyền lợi của người khác.

>>Camera AI 'chiếu tướng' lấn chiếm vỉa hè

Nếu "vì mưu sinh nên lấn chiếm vỉa hè", xã hội sẽ đối mặt với một tiền lệ nguy hiểm, ai khó khăn cũng có quyền vi phạm. Khi đó, luật pháp trở nên hình thức, kỷ cương bị phá vỡ, còn những người mưu sinh chân chính, tuân thủ quy định, buôn bán đúng nơi, đúng chỗ, lại trở nên bị thiệt thòi.

Từ thực tiễn đời sống đô thị, mối liên hệ giữa lấn chiếm vỉa hè và tai nạn giao thông là điều khó thể tránh khỏi. Tại nhiều tuyến đường đông đúc ở TP HCM và các đô thị lớn, không hiếm những vụ tai nạn thương tâm xảy ra khi người đi bộ buộc phải đi xuống lòng đường do vỉa hè bị lấn chiếm. Đã có những trường hợp người già, trẻ em bị xe máy, ôtô va chạm chỉ vì phải tránh hàng quán, xe đẩy, biển quảng cáo bày tràn lan trên vỉa hè.

Về mặt pháp lý, khi hành vi lấn chiếm vỉa hè làm phát sinh tai nạn, người lấn chiếm không còn đơn thuần là vi phạm hành chính mà có thể phải chịu trách nhiệm dân sự, thậm chí trách nhiệm hình sự nếu hậu quả gây thiệt hại nghiêm trọng đến sức khỏe, tính mạng người khác. Như vậy, cái gọi là "mưu sinh" không chỉ trái luật, mà còn tiềm ẩn rủi ro pháp lý nặng nề cho chính người vi phạm.

Một nguyên nhân khiến tình trạng lấn chiếm vỉa hè kéo dài là tâm lý xã hội ngại va chạm, dễ mềm lòng. Nhiều người cho rằng xử lý nghiêm là "thiếu tình người". Nhưng thực tế cho thấy, chính sự dung túng này đã khiến vi phạm ngày càng phổ biến và khó kiểm soát. Nhân văn không đồng nghĩa với việc bỏ qua cái sai. Nhân văn đúng nghĩa là bảo vệ lợi ích và sự an toàn của số đông. Đô thị mà người đi bộ không có chỗ đi, len lỏi giữa dòng xe cộ, không thể gọi là đô thị đáng sống.

Các đô thị văn minh trên thế giới đều có không gian công cộng được tôn trọng tuyệt đối. Việc buôn bán được quy hoạch rõ ràng, còn các hành vi chiếm dụng trái phép sẽ bị xử lý nghiêm minh. Việt Nam muốn xây dựng văn minh đô thị thì không thể tiếp tục thỏa hiệp với những vi phạm kéo dài. Cùng với việc hỗ trợ sinh kế, tạo điều kiện buôn bán hợp pháp cho người dân, chính quyền cần trả lại vỉa hè cho người đi bộ, đây là nguyên tắc bất khả xâm phạm.

Một xã hội văn minh không thể được xây dựng bằng sự dễ dãi với cái sai. Lấn chiếm vỉa hè, dù xuất phát từ bất kỳ lý do nào, cũng là hành vi xâm phạm lợi ích cộng đồng và đe dọa trực tiếp đến an toàn giao thông. Pháp luật đã quy định rõ ràng, thực tiễn đã chứng minh hậu quả, và trách nhiệm không thể tiếp tục bị né tránh bằng những lời biện minh cảm tính. Cảm thông cho hoàn cảnh khó khăn là cần thiết, nhưng cảm thông không đồng nghĩa với việc hợp thức hóa vi phạm. Nhân văn phải đi cùng kỷ cương, và kỷ cương chỉ có thể được bảo đảm khi pháp luật được thực thi nghiêm minh, không nương nhẹ vì cảm xúc.

Trả lại vỉa hè cho người đi bộ không chỉ là trả lại không gian đô thị, mà là trả lại quyền được sống an toàn, quyền được tôn trọng trong không gian công cộng. Đó là điều không thể thiếu để xây dựng văn hóa giao thông lành mạnh và một đô thị thực sự văn minh, nơi lợi ích chung được đặt cao hơn mọi lợi ích cá nhân. Không ai có quyền mưu sinh bằng cách xâm hại an toàn và tính mạng của người khác.

Hữu Nguyễn