Trang viên họ Ngụy, tinh hoa binh pháp trong thiết kế nhà ở
Cùng với trang viên họ Mưu ở Yên Đài, trang viên họ Lưu ở Tứ Xuyên, trang viên họ Ngụy là một trong “ba trang viên lớn nhất Trung Quốc”. Đây cũng là trang viên kiểu thành lũy duy nhất vận dụng “Binh pháp Tôn Tử” vào thiết kế nhà ở dân gian hiện còn được bảo tồn nguyên vẹn tại Trung Quốc.
Trang viên họ Ngụy không chỉ là một công trình kiến trúc đơn thuần mà là một "pháo đài dân dụng" sống động, minh chứng cho việc ứng dụng trí tuệ quân sự của binh pháp vào đời sống để bảo vệ gia tộc trước những biến động của thời đại.
Là một gia tộc quyền quý vùng bắc Lỗ, họ Ngụy có đủ cả ba yếu tố nổi bật của xã hội đương thời là quan lại, địa chủ và thương nhân. Với hơn 20 người thuộc 6 thế hệ làm quan trong triều, gia tộc quyền quý này sở hữu hơn 3.000 mẫu đất màu mỡ xung quanh vùng Ngụy Tập, huyện Huệ Dân. Họ cũng đồng thời mở nhiều ngân hiệu và tiệm cầm đồ khắp khu vực Hoa Bắc, với các thương hiệu kinh doanh có tiếng mang tên “Hiệp Hòa và “Hiệp Tăng”.
Trang viên họ Ngụy được xem là một mẫu mực cho việc vận dụng “Binh pháp Tôn Tử” vào thiết kế nhà ở, nhất là ngay trên chính quê hương của nhà quân sự nổi tiếng này ở Sơn Đông. Công trình có diện tích lớn nhất so với các trang viên còn lại trong khu vực, bao gồm cụm ba công trình kiến trúc là Thụ Đức Đường, Tỵ Nghĩa Đường và Phúc Thọ Đường, quy mô đồ sộ, diện tích lên tới 32.543 m² cùng 100 gian nhà có lịch sử hơn 100 năm.
Từ trên cao nhìn xuống, trang viên họ Ngụy vừa kế thừa sự đối xứng, nghiêm cẩn, vững chãi của kiến trúc phương Bắc lại thể hiện sự linh hoạt, biến hóa của không gian kiến trúc phương Nam. Trang viên kéo dài suốt từ tây sang đông, bao gồm các khu nhà ở, quảng trường, ao, vườn và đền thờ. Điểm đặc sắc của cấu trúc này là có sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc thành lũy phòng thủ quân sự với phong cách nhà ở truyền thống kiểu tứ hợp viện Bắc Kinh, tạo nên một phong cách kiến trúc đặc trưng riêng biệt.
Bước vào trang viên, ấn tượng đầu tiên là kiến trúc tường thành đặc trưng ở Trung Quốc với cổng thành, vọng lâu. Tường thành cao 10 mét, đỉnh rộng 1.5 mét có đường ngựa chạy. Tại các pháo đài ở các góc tường bố trí 13 lỗ châu mai để gia nhân vũ trang bắn ra ngoài. Ở phía bắc, tường thành có hình răng cưa, chỗ hẹp chỉ đủ cho một người đi qua, thể hiện tư tưởng phòng thủ quân sự trong binh pháp Tôn Tử: "một người giữ cửa, vạn người không mở nổi".
Các công trình đơn lẻ khác được bố trí theo trục dọc, tạo thành các đơn vị độc lập, kết nối bằng cổng, lối đi phụ và đường ngầm. Trang viên còn có sân lát đá rộng, bên dưới lòng đất chứa một lượng lớn than đá, dự trữ nhiều lương thực và dầu. Nếu gặp chiến tranh hoặc thiên tai liên miên, cổng thành đóng cửa ba năm, không cần viện trợ bên ngoài, trang viên vẫn có đủ ăn, mặc và sử dụng.
Thụ Đức Đường là công trình đặc sắc nhất trong cụm kiến trúc, được xây dựng từ năm 1890 đến 1893 dưới thời Quang Tự, do các bậc thầy xây dựng cung đình thiết kế và được thi công tỉ mỉ bởi nhiều nghệ nhân tài hoa. Đây từng là tư dinh của Ngụy Triệu Khánh, Phó quan phủ Vũ Định thời nhà Thanh. Thụ Đức Đường quay mặt về hướng Đông, bề thế uy nghi, bao gồm khu nhà ở, quảng trường, ao cá, vườn hoa và nhà thờ họ. Hai khu Tỉ Nghĩa Đường và Phúc Thọ Đường đều có kỹ thuật xây dựng tinh xảo, phong cách riêng biệt, mang đậm màu sắc địa phương.
Cả ba cụm kiến trúc này của trang viên họ Ngụy không chỉ mang giá trị kiến trúc cao, mà còn ẩn chứa chiều sâu văn hóa phong phú, thể hiện nghệ thuật xây dựng bậc thầy của vùng bắc Sơn Đông. Những năm gần đây, cùng với việc tăng cường trùng tu và khai thác du lịch, kết hợp trưng bày hiện vật phong phú, trang viên họ Ngụy đang từng bước khôi phục vẻ huy hoàng xưa, trở thành địa điểm lý tưởng để du khách tìm hiểu đời sống dân gian rực rỡ của vùng Bắc Sơn Đông.