Tranh luận quanh 'thơ đạo tác phẩm nước ngoài' đoạt giải Hội Nhà văn

Thông tin tập thơ Nhặt xác em chất chồng bảo tàng của cây bút Lâu Văn Mua đoạt giải của Hội Nhà văn Việt Nam hôm 19/1, sau đó bị phát hiện có nhiều nội dung sao chép từ tác phẩm nước ngoài khiến văn đàn dậy sóng. Tối 20/1, trên website, Hội công bố thu hồi quyết định, cho biết Lâu Văn Mua "thừa nhận sai sót, đồng thời làm đơn xin rút khỏi giải thưởng và nhận hoàn toàn trách nhiệm về mình, xem đây là bài học sâu sắc trên con đường sáng tạo văn chương".

Theo tiến sĩ Văn học Hà Thanh Vân, sự việc một lần nữa gióng lên hồi chuông cảnh báo về nạn đạo văn - ''án tử'' của người cầm bút. Bà Vân cho rằng dịch thơ là lao động sáng tạo hợp pháp nhưng tác giả phải có đạo đức nghề nghiệp như ghi nguồn, xin phép khi cần, không được đổi thành sáng tác. Việc sao chép từ các nhà thơ nước ngoài sẽ gây ảnh hưởng thể diện văn hóa.

Không chỉ đạo tác phẩm nước ngoài, tập thơ của Lâu Văn Mua bị nhận xét có những câu thô, thiếu vần điệu, theo tác giả Đặng Chương Ngạn nhận định là "dịch máy móc sang tiếng Việt''. Chẳng hạn trong tác phẩm When Memories Cry.!, nhà thơ Ấn Độ Jyoti Joseph viết: ''My heart beats for you/ My heart will never cease to beat your name'', được Lâu Văn Mua đưa vào bài Khi những ký ức khóc: ''Trái tim tôi đập cho em/ Và sẽ không bao giờ ngừng để đánh bại tên em''. Không chỉ vậy, tên tập thơ cũng được cho là "tối nghĩa, phản cảm".

Nhiều người đặt câu hỏi về trách nhiệm của hội đồng xét giải khi vinh danh tác giả có tác phẩm vi phạm và kém chất lượng. Trên diễn đàn hơn 1,3 triệu thành viên, một bạn đọc cho rằng ''việc 'trao nhầm rồi thu hồi' là rất đáng tiếc, làm tổn hại uy tín của giải thưởng'.

Tiến sĩ Hà Thanh Vân nói điều này làm ''sứt mẻ niềm tin vào năng lực thẩm định của những người xét giải'', ''gây tổn thương trực tiếp cho đời sống văn chương đương thời bởi phát đi một tín hiệu rằng cứ vay mượn, dùng AI viết vẫn có thể được vinh danh''. Khi nhiều cây bút trẻ đang nỗ lực tìm giọng điệu riêng, trau dồi chữ nghĩa, sự việc trên dễ khiến họ nảy sinh tâm thế làm mọi cách để đoạt giải, nhất là trong bối cảnh Internet và công nghệ dịch thuật, AI ngày càng phổ biến.

Trước lùm xùm của mùa giải năm nay, ban lãnh đạo chưa đưa ra phản hồi. Kết quả giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam hàng năm thường được đăng trên website của đơn vị. Những tác phẩm vào vòng sơ khảo, chung khảo, danh sách hội đồng ban giám khảo hiếm khi được công khai.

Giới chuyên môn nêu một số phương án để giải thưởng văn học cải thiện chất lượng trong quá trình kiểm duyệt, xét giải. Tiến sĩ Hà Thanh Vân đề xuất ở vòng hồ sơ, tác giả phải ký cam kết tác phẩm của mình là bản gốc, nếu phỏng dịch hay biến tấu cần ghi rõ mức độ và nguồn, đồng thời khai báo mức độ sử dụng công cụ AI. Hội cũng cần quy định rõ hạng mục xét giải, như nguyên tác, dịch thuật, phỏng dịch, chuyển thể, hoàn toàn có thể bổ sung giải dịch thơ/văn xuôi, chuyển thể để khuyến khích tác giả trẻ.

Về phía ban tổ chức, cần rà soát trùng lặp đa ngôn ngữ trước chung khảo, không chỉ kiểm tra tiếng Việt mà phải dò tìm với kho văn bản ngôn ngữ khác. Đơn vị nên thành lập tiểu ban liêm chính độc lập với hội đồng nghệ thuật. Trong đó, tiểu ban gồm người có kinh nghiệm dịch thuật, nghiên cứu so sánh và tư vấn pháp lý bản quyền còn hội đồng chấm chất lượng nghệ thuật.

Thẩm định từ ý kiến của bạn đọc là một trong những yếu tố cần được chú trọng. Ông Đặng Chương Ngạn cho rằng Hội Nhà văn có thể công khai chi tiết quy chế, thể lệ, hội đồng sơ khảo và chung khảo. Các tác phẩm lọt vào vòng chung khảo nên được đăng trên fanpage của ban tổ chức, ít nhất một, hai tháng trước khi xét giải. ''Bạn đọc cũng có thể là những giám khảo tốt và minh bạch'', ông nêu quan điểm. Còn theo bà Hà Thanh Vân, Hội có thể mở mục phản biện khoảng 7-14 ngày cho độc giả.

Giải thưởng Hội nhà văn Việt Nam ra đời từ năm 1999 đến nay, được tổ chức thường niên, gồm hai vòng sơ khảo và chung khảo. Hàng năm, các tác phẩm đoạt giải thuộc nhiều thể loại như văn xuôi, thơ, lý luận phê bình, văn học thiếu nhi và văn học dịch. Năm nay, ngoài Lâu Văn Mua, Hội trao hai giải Tác giả Trẻ cho Cao Việt Quỳnh với bộ tiểu thuyết Lục địa rồng và Nguyễn Thị Kim Nhung cùng hai tập thơ Dần sáng.

Năm 2021, Hội lần đầu có hạng mục Tác giả Trẻ, được trao cho năm tác phẩm, bao gồm cuốn Phê bình phân tâm học - Phía của những ám ảnh nghệ thuật của Vũ Thị Trang. Tuy nhiên sau một thời gian, tiến sĩ Đỗ Hải Ninh chỉ ra sách có dấu hiệu vi phạm bản quyền, khiến Hội Nhà văn phải tạm thu hồi giải thưởng.

Trước đó, ở giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2012, nhà văn Y Ban và Phạm Ngọc Cảnh Nam tuyên bố từ chối khi được vinh danh ở lĩnh vực văn xuôi. Khi đó, một số người trong giới cho rằng chất lượng giải thưởng giảm do ban giám khảo "lười đọc''. Khi ấy, đại diện Hội phản hồi "các thành viên sơ khảo đến chung khảo đều đọc kỹ tác phẩm, có chính kiến và bỏ phiếu bầu hợp lệ".

Phương Linh