'Bóng đá Việt Nam' (kỳ 1): Huấn luyện cầu thủ trong thời chiến

Ấn phẩm Bóng đá Việt Nam (1896-2025): Ký ức và khát vọngcủa tác giả Đặng Hoàng khắc họa chặng đường hơn một thế kỷ của môn thể thao vua tại Việt Nam. Sách đi từ cuộc lật đổ của người Việt trước bóng đá thực dân Pháp, thế hệ cầu thủ Thể Công trưởng thành trong chiến tranh đến danh hiệu Á quân U23 châu Á 2018, vô địch AFF Cup 2018, tứ kết Asian Cup 2019 và lần đầu tiên góp mặt ở vòng loại cuối cùng World Cup 2022, huy chương vàng SEA Games 33.

Dịp sách ra mắt, VnExpress đăng một số trích đoạn, tên các phần do tòa soạn đặt.

Sau khi vượt qua cửa tử "giải thể", Ban chỉ huy đội bóng đá Thể Công tổ chức tuyển chọn các cầu thủ trẻ có độ tuổi từ 13 đến 16 để chuẩn bị làm nhiệm vụ cho thập niên 1970 và lâu hơn nữa.

Có bốn thế hệ cầu thủ bóng đá của Thể Công giai đoạn 1954-1960, gồm các cầu thủ tuyển chọn từ phong trào và các vận động viên từ các đơn vị quân đội như Trường Sĩ quan Lục quân (11 cầu thủ đầu tiên như các ông Nguyễn Thông, Nguyễn Văn Bưởi, Ngô Xuân Quýnh, Lê Nhâm...). Sau đó, bổ sung từ các đơn vị quân đội, các cầu thủ từ miền Nam tập kết ra Bắc như: Tý bồ, Nguyễn Văn Tiền, Nguyễn Thành Đô, Hoàng Ngọc Minh.

Lớp cầu thủ thứ hai trẻ hơn là các cầu thủ được phát hiện từ phong trào như Nguyễn Thanh Tiền, Nguyễn Đình Hán, Nguyễn Ngọc Chi, Văn Sỹ Chi, Nguyễn Văn Vinh...

Thế hệ thứ ba được hình thành năm 1961, đây là thế hệ đầu tiên được đào tạo bài bản chính quy tiếp cận bóng đá hiện đại, đó là các cầu thủ: Nguyễn Sĩ Hiển, Thái Nguyên Bền, Nguyễn Ngọc sơn, Nguyễn Quý Thêm...

Thế hệ thứ tư chỉ tồn tại một năm, đại diện là các cầu thủ Trịnh Minh Huế, Triệu Tiến Lực, Vũ Huy Hùng...

Thế hệ thứ 5

Đó là thế hệ 1965 (sau này các danh thủ Thể Công gọi là TC 65). 18 cầu thủ trẻ đầu tiên được tuyển chọn đến từ bốn địa phương: Vũ Mạnh Hải, Nguyễn Viết Cầu, Nguyễn Thanh Giang, Nguyễn Cường Pháp, Hoàng Nghĩa Long, Dương Mạc Phan, Nguyễn Văn Tán (Hà Nội, 7 người); Phan Văn My, Đặng Ngọc Hùng, Lê Quang Minh, Quản Ngọc Xuân, Vũ Đình Bội, Lê Anh Dũng (Hải Phòng, 6 người); Bùi Xuân Thêu, Nguyễn Như Tòng, Nguyễn Văn Hiếu, Nguyễn Văn Xây (Hải Dương, 4 người); Vương Tiến Dũng (Nghệ An, 1 người).

Năm 1966 và đầu năm 1967, đội tuyển chọn thêm những cầu thủ cùng lứa tuổi. Đó là ba chàng trai từ Trung tâm TDTT Quần Ngựa (Hà Nội): Nguyễn Duy Phú, Bùi Ngọc Chi, Nguyễn Thế Anh. Sau đó là những Nguyễn Trọng Giáp (Quảng Ninh), Trần Quốc Nghị (Hà Nội), Nguyễn Văn Nhật, Hoàng Gia, Đặng Đình Mộc, Trần Văn Khoan, Huỳnh Bá Cung, Đặng Ngọc Giao (Hải Phòng).

Năm 1967, đội bổ sung thêm bốn cầu thủ: Nguyễn Văn Sắc, Nguyễn Văn Thái, Trịnh Minh Bình và Trần Đức Minh.

Để vào được danh sách này là cả một cuộc sàng lọc gắt gao. Nhiều cán bộ chuyên môn và cựu cầu thủ Thể Công đi khắp các địa phương toàn miền Bắc để tìm kiếm, phát hiện tài năng. Tháng 8/1965, đoàn tập trung trên 500 vận động viên tuổi từ 13 đến 16, đưa về trường kiểm tra. Dự kiến bóng đá tuyển chọn 18 cầu thủ.

Thế nhưng đợt kiểm tra lần này đã để lại một câu chuyện buồn. Sáng ngày 9/9, trong lúc tất cả đang thực hiện kiểm tra tại quân y viện của trường và sân vận động thì bị máy bay Mỹ bất ngờ phát hiện ném bom trúng khu vực kiểm tra. Thương vong đã xảy ra, một bác sĩ và một em nhỏ 13 tuổi từ Hà Nội đến để dự thi tuyển chọn thể dục dụng cụ trúng bom và hy sinh.

Sau đó trường nhanh chóng tổ chức phương tiện đưa các vận động viên dự tuyển trở về địa phương đồng thời lãnh đạo đoàn Thể Công cho biết sẽ có kết quả bằng thông báo nhập ngũ vào cuối năm.

"Đi học" thời chiến tranh

TC 65 được thành lập trong gian khó như thế, nhưng muốn phát triển tài năng khi đất nước đang trong giai đoạn chiến tranh ác liệt nhất, thì con đường ngắn nhất, nhanh nhất và hiệu quả nhất là phải đi luyện tập, thi đấu tập trung dài hạn ở nước ngoài. Triều Tiên, quốc gia có đội tuyển bóng đá vừa vào đến tứ kết World Cup 1966, đã đồng ý giúp đỡ khi đón nhận những tài năng trẻ của bóng đá Việt Nam.

Vào một đêm đông tháng 11/1967, hai chiếc xe ca màu xanh mang biển số dân sự chở 4 người trung niên và 26 thanh niên tuổi 16-17 từ làng Đại Tự, Hoài Đức, Hà Nội lặng lẽ lên đường. Không có bất kỳ ai đưa tiễn, chỉ có bầu trời đêm ầm ì tiếng động cơ máy bay ném bom của Mỹ cùng những ánh chớp, ánh sáng rạch trời của những viên đạn từ dưới đất phóng lên bầu trời chứng kiến 30 người mặc trang phục toàn xanh như những công nhân Việt Nam đi học lặng lẽ theo quốc lộ 1 qua thị xã Lạng Sơn, rồi nhanh chóng làm thủ tục qua biên giới, lên tàu hỏa Trung Quốc thẳng tiến đến biên giới Trung - Triều. Khi đến Bình Nhưỡng (Triều Tiên), đoàn được tiếp đón nồng hậu tại Đoàn TDTT Quân đội Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên.

Đó là chuyến đi đong đầy kỷ niệm của 30 con người TC 65, trưởng đoàn là Đại úy Ngô Xuân Quýnh, Phó đoàn kiêm HLV trưởng - Thượng úy Nguyễn Văn Tiền, trợ lý HLV - Trung úy Nguyễn Minh Cảnh, trợ lý HLV điền kinh - Trung úy Phùng Công Hùng, 26 chàng trai còn lại là những anh lính trẻ có kỷ luật, năng khiếu... và đam mê bóng đá.

Nhưng chỉ sau một ngày làm quen với nơi ăn chốn ở, cả đoàn nhận hung tin. Triều Tiên tạo điều kiện tốt nhất cho đoàn sinh hoạt, tập luyện, thực hiện tất cả các yêu cầu về chuyên môn... Tuy nhiên, họ đề nghị đoàn tự tổ chức, huấn luyện mà không có bất kỳ HLV hay chuyên gia nào của Triều Tiên hỗ trợ trực tiếp cũng như là gián tiếp. Chỉ có Đại úy Choesich - nguyên thủ môn đội tuyển quốc gia Triều Tiên - luôn đi theo giúp đỡ đoàn nhưng tất cả đều là những việc ngoài chuyên môn.

Rõ ràng đây là sự khác biệt so với các chuyến tập huấn trước đây, hoàn toàn nằm ngoài kế hoạch của đoàn Thể Công.

365 ngày không quên ở Triều Tiên

Thực trạng này đã dồn hết gánh nặng lên đôi vai của Đoàn trưởng Ngô Xuân Quýnh, HLV Nguyễn Văn Tiền và hai trợ lý Minh Cảnh, Công Hùng. Đoàn trưởng Xuân Quýnh đã xây dựng kế hoạch tổ chức huấn luyện suốt một năm tập huấn ở Triều Tiên, từ đó ban huấn luyện có cơ sở hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ cấp trên giao trước khi lên đường. Tất cả anh em cầu thủ đều thuộc lòng khẩu hiệu "khổ luyện thành tài", chính vì thế các cầu thủ trẻ mới vượt qua được những buổi tập sức mạnh mà sau đó khi về phòng chỉ có thể bò, thậm chí là lết mới lên được giường ngủ.

Danh thủ Vũ Mạnh Hải - thành viên của TC 65 nhớ lại: "Nếu không vượt qua được những buổi tập sức bền tốc độ; nếu không trải qua những buổi tập chạy sức bền dưới mưa tuyết giá lạnh, đau buốt cả hai tay mà có người phải bật khóc; nếu không vượt qua những trận đấu được quy định đá đến 120 phút/trận với các cầu thủ Triều Tiên hơn hẳn thể hình, tố chất, sức mạnh cùng lối chơi không ngại va chạm; nếu không vượt qua được những lần chấn thương đau đớn thường đến với đời cầu thủ... làm sao có thể trưởng thành. Thực sự, 365 ngày trên đất nước Triều Tiên là kỷ niệm đáng nhớ nhất trong đời cầu thủ chúng tôi. Đó là nền tảng, là bệ phóng cho tài năng của cả thế hệ TC 65".

Có một câu chuyện về dinh dưỡng. Sau khi kiểm tra thể lực toàn đội, thấy Thế Anh (Ba Đẻn) gầy quá, lúc đó chỉ cao 1,55 m và nặng 45 kg, bộ phận chuyên lo ăn uống cho đoàn đã có chế độ riêng cho Ba Đẻn, trong đó có món hấp cách thủy hai củ nhân sâm lâu năm, to cỡ ngón chân cái cùng với một con gà. Sau đó, đầu bếp Triều Tiên yêu cầu Ba Đẻn phải ăn hết. Kết quả, chỉ sau một năm, Ba Đẻn đã cao lên 1,65 m và nặng 55 kg. Tuy nhiên, cả đoàn chỉ có Ba Đẻn mới được thưởng thức món ăn đặc biệt này.

Trong một năm tập huấn ở Triều Tiên, đội đã tham gia thi đấu ba giải. Từ một đội bóng trẻ 17-18 tuổi, trước ngày đi Triều Tiên chưa có gì đặc biệt, thi đấu báo cáo trước khi lên đường thì thua Đội I Thể Công đến năm bàn không gỡ, vậy mà ngày trở về, đội đã chơi ngang ngửa với đàn anh và giành chiến thắng. Cái được lớn nhất từ chuyến đi là cả đội có lối chơi phù hợp với thể trạng của người Việt Nam: phối hợp đồng đội, chuyền bóng ngắn, nhanh, ít chạm, xử lý, di chuyển khéo léo, đặc biệt về thể lực, tốc độ, sức mạnh vượt trội so với tất cả các đội trong nước.

Bốn tháng nâng cao bản lĩnh ở Hungary

Từ tháng 8-11/1969, Thể Công đã gửi một đoàn cán bộ, HLV, cầu thủ trên 40 người đi tập huấn ở Hungary. Chủ trương của đoàn trong chuyến đi này là giữ nguyên đội hình TC 65, toàn bộ các cầu thủ trẻ trong đội hình tập huấn một năm ở Triều Tiên được tiếp tục tập huấn ở Hungary. Số còn lại là các cầu thủ trụ cột nhưng chưa lớn tuổi của Đội I như: Nguyễn Sĩ Hiển, Thái Nguyên Bền, Nguyễn Bính...

Hai chuyến tập huấn liên tiếp rất chất lượng ở Triều Tiên, Hungary đã giúp trình độ các cầu thủ TC 65 được nâng cao vượt bậc. Có thể nói, một năm rèn luyện ở Triều Tiên bằng ba năm tập luyện ở trong nước. Còn 4 tháng ở Hungary là nâng cao bản lĩnh, trình độ, giúp các cầu thủ TC 65 có điều kiện tiếp cận với bóng đá đỉnh cao thế giới, Hungary khi đó được ví là "Brazil của châu Âu".

TC 65 sáp nhập Đội I Thể Công

Tháng 6/1970, sáp nhập Đội I và TC 65. Những cầu thủ lớn tuổi của Đội I được tạo điều kiện đi học hoặc chuyển ngành, đồng thời chỉ giữ lại những cầu thủ sinh từ năm 1945 trở lại làm nòng cốt. Tổng cộng có 11 cầu thủ TC 65 được bổ sung lên Đội I gồm: trung vệ Nguyễn Trọng Giáp; hậu vệ Nguyễn Duy Phú, Nguyễn Văn Nhật, Vương Tiến Dũng; tiền vệ Phan Văn My, Vũ Mạnh Hải, Đặng Ngọc Hùng; tiền đạo Nguyễn Thế Anh, Nguyễn Viết Cầu, Bùi Xuân Thêu, Bùi Ngọc Chi. Những cầu thủ còn lại của đoàn bóng đá Thể Công được tăng cường cho các đội bóng Quân chủng Phòng không Không quân, Quân khu Tả ngạn, Quân khu Hữu ngạn, Quân khu Việt Bắc.

Có một trường hợp đặc biệt là thủ môn Trần Văn Khánh. Đầu năm 1970, Trường Huấn luyện Kỹ thuật TDTT Trung ương giải thể do chiến tranh, thủ môn Trần Văn Khánh được bổ sung cho TC 65. Trước đó, được các chuyên gia Liên Xô cùng các HLV Việt Nam nổi tiếng đào tạo từ năm 1965, Khánh đã là một thủ môn tài năng đầy triển vọng, Khánh là thành viên gia nhập TC 65 muộn nhất.

Với việc tái cấu trúc lực lượng, sáp nhập Đội I và TC 65 thành một đội Thể Công, nên từ tháng 6/1970 thì TC 65 không còn tồn tại. Năm 1971, Thể Công lại tiếp tục tuyển vào thế hệ thứ 6. Thế nhưng, với người hâm mộ yêu Thể Công, ai cũng phải thừa nhận rằng: TC 65 - thế hệ thứ năm - là thế hệ đỉnh nhất của Thể Công. Họ đã có màn ra mắt không thể tuyệt vời hơn với bộ khung nòng cốt của đội Thể Công trong trận đấu gặp Cuba đúng vào dịp Quốc Khánh 2/9/1970.

Còn tiếp

(Trích sách Bóng đá Việt Nam 1896-2025: Ký ức và khát vọng)