PGS Nguyễn Trọng Phúc: Đại hội XIV xác lập lại trọng tâm phát triển là con người

Văn kiện Đại hội XIV được thông qua chiều 23/1, xác định nhiều định hướng chiến lược cho giai đoạn phát triển mới của đất nước. Trả lời phỏng vấn VnExpress, PGS Nguyễn Trọng Phúc, nguyên Viện trưởng Viện Lịch sử Đảng, phân tích những điểm mới trong tư duy phát triển, từ yêu cầu xác lập mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo đến đòi hỏi hành động quyết liệt để đưa nghị quyết vào cuộc sống.

- Thông điệp xuyên suốt mà Ban Chấp hành Trung ương muốn gửi tới hệ thống chính trị và đội ngũ cán bộ trong Văn kiện Đại hội XXIV là gì, thưa PGS?

- Thông điệp đầu tiên, xuyên suốt và quan trọng nhất là "vì dân". Văn kiện Đại hội XIV thể hiện rất rõ yêu cầu mọi đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước đều phải quy về mục tiêu nâng cao đời sống vật chất, tinh thần và hạnh phúc của nhân dân.

Đây là sự chuyển đổi rõ rệt từ tư duy quản lý xã hội sang tư duy phục vụ xã hội, từ "Nhà nước làm thay cho dân" sang "Nhà nước kiến tạo, hỗ trợ để người dân và doanh nghiệp phát huy tốt nhất năng lực của mình". Nhân dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng, mà còn là chủ thể trung tâm và là thước đo hiệu quả của mọi chính sách.

Thông điệp thứ hai là tinh thần hành động quyết liệt. Có thể nói Đại hội XIV là đại hội nhấn mạnh mạnh mẽ yêu cầu "nói đi đôi với làm". Văn kiện không chỉ dừng ở việc xác định mục tiêu hay tầm nhìn, mà gắn chặt với chương trình hành động, nhiệm vụ, lộ trình và trách nhiệm cụ thể.

Đây cũng là sự tự nhìn nhận rất thẳng thắn của Trung ương về một hạn chế kéo dài nhiều nhiệm kỳ trước "chủ trương đúng nhưng khâu tổ chức thực hiện còn yếu, chậm và thiếu đồng bộ". Vì vậy, thông điệp gửi tới đội ngũ cán bộ là không dừng lại ở nghị quyết, mà phải biến nghị quyết thành kết quả cụ thể, có thể đo lường, có thể kiểm chứng trong đời sống nhân dân.

Thông điệp mà Đại hội XIV gửi gắm là lấy dân làm trung tâm, lấy hành động làm thước đo và lấy trách nhiệm cán bộ làm then chốt, để các quyết sách chiến lược thực sự trở thành động lực phát triển đất nước trong giai đoạn tới.

- So với các nhiệm kỳ trước, Văn kiện Đại hội XIV nhấn mạnh yêu cầu xác lập mô hình tăng trưởng mới và chấp nhận đột phá, thử nghiệm mạnh mẽ hơn. Theo ông, sự thay đổi về tư duy phát triển này có ý nghĩa gì?

- Điểm khác biệt cốt lõi trước hết nằm ở bối cảnh và động lực phát triển. Nếu như trước đây, đặc biệt giai đoạn những năm 1990 và đầu thế kỷ XXI, mô hình tăng trưởng của Việt Nam chủ yếu dựa vào sản xuất vật chất, khai thác tài nguyên và lợi thế lao động giá rẻ để đáp ứng các nhu cầu cơ bản của đời sống, thì hiện nay điều kiện phát triển đã hoàn toàn khác. Nền kinh tế đã đạt quy mô lớn hơn nhiều, hội nhập sâu rộng hơn, trong khi cách mạng khoa học công nghệ, nhất là trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số, đang làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất và quản trị.

Chính vì vậy, mô hình tăng trưởng mới mà Đại hội XIV đặt ra đòi hỏi lực lượng sản xuất hiện đại, ứng dụng hiệu quả thành tựu khoa học công nghệ để nâng cao năng suất lao động, chất lượng và hiệu quả tăng trưởng. Tăng trưởng không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào mở rộng vốn đầu tư hay khai thác tài nguyên, mà phải dựa vào tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đây cũng là lý do các chủ trương về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là những đột phá then chốt.

Sự thay đổi về tư duy còn thể hiện ở cách nhìn cởi mở hơn với đột phá và thử nghiệm. Đổi mới, suy cho cùng, luôn bắt đầu từ đổi mới tư duy. Tương tự bước ngoặt của Đại hội VI khi chuyển sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Đại hội XIV đặt ra yêu cầu tiếp tục tháo gỡ những ràng buộc tư duy cũ để tìm ra động lực phát triển phù hợp với thời đại mới. Điều này đồng nghĩa với việc chấp nhận các mô hình mới, cách làm mới, miễn là mang lại hiệu quả thực chất cho đất nước và người dân.

Một khác biệt quan trọng nữa là cách xác lập quan hệ giữa các khu vực kinh tế và các yếu tố của nền kinh tế. Kinh tế tư nhân được nhấn mạnh là một động lực quan trọng của nền kinh tế quốc gia, trong khi kinh tế nhà nước vẫn giữ vai trò chủ đạo nhưng phải được cơ cấu lại trên nền tảng quản trị hiện đại và hiệu quả cao.

Mô hình tăng trưởng mới gắn chặt với định hướng phát triển kinh tế xanh, kinh tế số, kinh tế tuần hoàn. Đây không chỉ là yêu cầu về môi trường mà còn là yêu cầu về năng lực cạnh tranh trong bối cảnh các tiêu chuẩn xanh, tiêu chuẩn số ngày càng trở thành điều kiện bắt buộc của thương mại và đầu tư quốc tế. Như vậy, tăng trưởng trong giai đoạn tới không chỉ hướng tới tốc độ cao mà còn phải bền vững hơn, bao trùm hơn và gắn với nâng cao chất lượng sống của người dân.

Tựu trung lại, sự thay đổi về tư duy phát triển tại Đại hội XIV có ý nghĩa mở đường cho một mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, công nghệ và con người, thay cho mô hình dựa chủ yếu vào vốn, tài nguyên và lao động giản đơn trước đây. Đây là bước chuyển cần thiết để Việt Nam tránh nguy cơ tụt hậu và tiến lên những nấc thang phát triển cao hơn trong những thập niên tới.

- Đại hội XIV đặt ra nhiều mục tiêu tham vọng cho nhiệm kỳ tới, như tăng trưởng hai con số, thu nhập bình quân đầu người khoảng 8.500 USD vào năm 2030. Vậy đâu là những giải pháp then chốt để hiện thực hóa các mục tiêu này?

- Theo tôi, điều quan trọng trước hết là phải biến các mục tiêu chiến lược thành chương trình hành động cụ thể theo từng năm, gắn với chỉ tiêu đo lường rõ ràng và trách nhiệm thực hiện của từng cấp, từng ngành. Không thể chỉ dừng ở mục tiêu cho cả nhiệm kỳ hay tầm nhìn dài hạn mà thiếu các mốc trung gian để kiểm soát tiến độ và điều chỉnh kịp thời.

Tuy nhiên, điều quyết định không chỉ là con số tăng trưởng, mà là năng lực tổ chức thực hiện. Muốn đạt tốc độ cao và bền vững, bộ máy phải vận hành thông suốt hơn, kỷ luật thực thi phải nghiêm hơn, và sự phối hợp giữa các cơ quan trong hệ thống chính trị phải hiệu quả hơn. Nếu thể chế tốt mà thực thi chậm, thiếu đồng bộ thì mục tiêu lớn cũng khó thành hiện thực.

Một giải pháp then chốt khác là tiếp tục hoàn thiện thể chế phát triển theo hướng ổn định, minh bạch và có khả năng dự báo cao. Doanh nghiệp và người dân chỉ mạnh dạn đầu tư dài hạn khi môi trường chính sách rõ ràng, nhất quán và chi phí tuân thủ được giảm xuống. Việc tháo gỡ các điểm nghẽn về đất đai, đầu tư công, tài chính, khoa học công nghệ... thực chất là để khơi thông các nguồn lực đang bị "giam giữ" trong nền kinh tế.

Đồng thời, tăng trưởng nhanh phải đi đôi với ổn định vĩ mô và an sinh xã hội. Nếu chỉ chạy theo tốc độ mà bỏ qua cân đối lớn của nền kinh tế, bỏ qua chất lượng dịch vụ y tế, giáo dục, nhà ở, phúc lợi công cộng thì tăng trưởng đó sẽ không bền vững. Đại hội XIV vì thế đặt yêu cầu phát triển hài hòa giữa kinh tế với văn hóa, xã hội, môi trường, quốc phòng, an ninh và đối ngoại, nhằm tạo nền tảng ổn định lâu dài cho phát triển.

Trong bối cảnh thế giới biến động mạnh, giữ được môi trường hòa bình, ổn định và vị thế đối ngoại thuận lợi cũng là một điều kiện rất quan trọng để thực hiện các mục tiêu kinh tế. Việt Nam cần tận dụng tốt hơn các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, thu hút dòng vốn đầu tư chất lượng cao và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, thay vì chỉ đứng ở khâu gia công giá trị thấp.

Với mục tiêu thu nhập bình quân 8.500 USD vào năm 2030, theo tôi chúng ta nên nuôi dưỡng khát vọng cao hơn. Nhưng điều quan trọng hơn cả là người dân phải thực sự cảm nhận được sự thay đổi trong thu nhập, việc làm và chất lượng sống hằng ngày. Khi nghị quyết đi vào cuộc sống, trở thành những cải thiện cụ thể trong đời sống nhân dân, khi đó các mục tiêu tăng trưởng mới thực sự có ý nghĩa.

- Một thực tế lâu nay là chủ trương đúng nhưng triển khai còn chậm, do tâm lý sợ trách nhiệm hoặc phối hợp chưa hiệu quả. Đại hội XIV đưa ra cách tiếp cận nào để giải quyết, thưa ông?

- Đúng là trước đây khâu tổ chức thực hiện còn nhiều trì trệ. Vì vậy, tư duy hiện nay không còn dừng ở việc tiếp tục tranh luận về mặt học thuật, bởi đường lối, mục tiêu đã rất rõ. Vấn đề cốt lõi là hành động, là tổ chức thực hiện đến nơi đến chốn.

Đại hội XIV nhấn mạnh yêu cầu khuyến khích cán bộ dám nghĩ, dám nói, dám làm, dám chịu trách nhiệm, dám vượt qua khó khăn vì lợi ích chung. Đây là sự đổi mới về phương thức lãnh đạo và phong cách làm việc, gắn với học tập và làm theo phong cách Hồ Chí Minh. Nếu cán bộ cứ sợ sai, sợ trách nhiệm thì sẽ không thể có đột phá. Vì vậy, cùng với kỷ luật nghiêm minh, cần có cơ chế bảo vệ, khuyến khích những người dám đổi mới vì lợi ích của đất nước và nhân dân.

Một điểm rất đáng chú ý là yêu cầu phân định rõ thẩm quyền, trách nhiệm cá nhân đi đôi với cơ chế kiểm soát quyền lực. Khi trách nhiệm được xác lập cụ thể, minh bạch, cán bộ sẽ không còn tình trạng né tránh, đùn đẩy. Đồng thời, việc đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý, điều hành cũng giúp quy trình xử lý công việc rõ ràng, công khai hơn, giảm khoảng trống cho sự chậm trễ và tâm lý e dè.

Đại hội cũng đặt vấn đề tăng cường phối hợp giữa các cơ quan trong hệ thống chính trị theo hướng rõ việc, rõ người, rõ thời hạn, rõ kết quả. Không thể để tình trạng mỗi nơi làm một kiểu, thiếu liên thông, dẫn tới chính sách bị "tắc" ở khâu trung gian. Tinh thần chung là lấy kết quả thực tế trong đời sống nhân dân làm thước đo đánh giá cán bộ và hiệu quả thực thi chính sách.

Từ đó, trách nhiệm và bản lĩnh của đội ngũ cán bộ trong giai đoạn phát triển mới phải được nâng lên toàn diện. Văn kiện Đại hội XIV đặt ra những mục tiêu rất cao trong bối cảnh quốc tế biến động phức tạp, cạnh tranh gay gắt. Cán bộ các cấp phải đổi mới phong cách làm việc, khắc phục tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm, đồng thời dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Trung ương muốn nhấn mạnh rằng, nếu không có một đội ngũ cán bộ đủ trí tuệ, bản lĩnh, liêm chính và tinh thần hành động, thì mọi chiến lược lớn cũng khó đi vào cuộc sống.

Sơn Hà