Tiểu thương thấp thỏm vì dẹp chợ cóc

9h sáng ngày cuối tháng 1, con ngõ thuộc phường Dịch Vọng Hậu - vốn là điểm nóng về ách tắc giao thông - nay im ắng lạ thường. Đây là một trong những chợ cóc bị giải tỏa trước ngày 30/1.

Bên sạp rau "dã chiến", chị Lê Thị Ngọc, 41 tuổi, cho biết trước đây rau củ bày ê hề trên phản gỗ tràn xuống lòng đường. Mấy hôm nay, tấm phản dựng góc nhà, thay vào đó là vài chiếc rổ nhựa đặt nép sát chân tường, ghé vào bên trong bốt điện.

Xung quanh chị, những vị trí vốn là sạp thịt, hàng cá của bạn chợ thân thiết giờ trống trơn. Nhiều người lo đợt ra quân này làm căng, sợ bị tịch thu cân kéo, hàng hóa nên tạm nghỉ nghe ngóng. Từ chỗ 50-70 người bán, nay dọc con phố chỉ còn khoảng 20 hàng cầm cự.

Được mẹ chồng nhường lại chỗ bán hàng này từ ngày đi làm dâu, gần 20 năm qua sạp rau là nguồn sống của gia đình. Ngoài 40 tuổi, không bằng cấp, chị chưa biết làm gì nếu mất chỗ mưu sinh.

Không khí nơm nớp cũng bao trùm khu chợ cóc phường Nghĩa Tân - một trong 231 điểm nằm trong danh sách giải tỏa của thành phố. Vừa bày xong mẹt nấm, chị Bùi Thị Khuyên, 47 tuổi, túm tụm với mấy bạn hàng, câu chuyện chỉ xoay quanh hai chữ "dẹp chợ".

"Thông tin dẹp chợ đến đúng tháng Chạp, thời điểm lẽ ra phải buôn bán sầm uất nhất năm khiến chúng tôi mất ăn mất ngủ", chị Khuyên nói. 20 năm nay, chị thường dậy từ 4h sáng, vượt 20 km từ ngoại thành vào nội đô. Ngày đắt hàng kiếm được 300.000-400.000 đồng. Số tiền ấy cộng với lương xe ôm của chồng là nguồn sống nuôi hai con học đại học.

Nghịch lý là trong khi tiểu thương chợ cóc lo mất kế sinh nhai thì tại các khu chợ quy hoạch bài bản, người bán lại chật vật vì ế ẩm.

11h trưa, khu vực bán thực phẩm tươi sống tại chợ Mơ, phường Trương Định vắng tanh. Ngồi lọt thỏm giữa những quầy hàng bỏ trống, bà Lan Anh, 58 tuổi, cho biết từ sáng chưa mở hàng. "Từ ngày chợ dân sinh bị đẩy xuống hầm, khách ngại gửi xe nên hàng tươi sống chết dần. Tôi phải chuyển sang bán đồ thờ cúng để cầm cự", chị nói.

Cách đó vài trăm mét, tại một chợ cóc, bà Bùi Thị Trà, 58 tuổi, đã bán được quá nửa sạp hoa quả. Từng có ki-ốt trong chợ Mơ, nhưng khi chợ xây xong, bà bán suất, chấp nhận ra vỉa hè. "Chợ mới bí bách, chẳng ai muốn mất 5.000 đồng gửi xe để vào mua mớ rau 5.000 đồng. Khách không vào thì mình phải ra", bà Trà lý giải.

Theo lộ trình của UBND TP Hà Nội, 231 chợ cóc, chợ tạm lấn chiếm lòng đường sẽ bị giải tỏa dứt điểm đến năm 2027, khoảng hơn 8.000 tiểu thương bị ảnh hưởng.

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo biện pháp "không quản được thì cấm" có thể không giải quyết được gốc rễ vấn đề, thậm chí tác động xấu đến nền kinh tế.

Bà Trần Thị Kiều Thanh Hà, Quản lý dự án Chương trình thành phố sống tốt (HealthBridge Canada tại Việt Nam) nhận định chợ cóc, chợ tự phát rất gần với khái niệm "chợ không chính thức" trong các tài liệu quốc tế. Thực chất đây là một phần của "nền kinh tế phi chính thức", tạo sinh kế cho nhóm lao động dễ bị tổn thương nhất đô thị như phụ nữ và người nhập cư.

Nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới (World Bank) chỉ ra tại các quốc gia đang phát triển, khu vực kinh tế phi chính thức chiếm hơn 70% tổng việc làm, đóng góp khoảng 1/3 GDP cả nước.

Đồng quan điểm, kiến trúc sư Đoàn Kỳ Thanh cho rằng sự thất bại của các mô hình "chợ hóa trung tâm thương mại" là do đánh đồng công năng. Siêu thị phục vụ sự nhanh, tiện, chính xác. Ngược lại, chợ truyền thống mang chức năng trị liệu cộng đồng. "Các bà, các mẹ đi chợ không chỉ mua mớ rau, mà để được gặp gỡ, mặc cả, hỏi thăm nhau. Đó là liều thuốc tinh thần cân bằng áp lực đô thị", ông Thanh nói.

Ông cho rằng chợ cóc tồn tại dai dẳng là câu trả lời cho một nhu cầu có thật về sự tiện lợi. "Dù dẹp được cái vỏ, nhưng cái lõi nhu cầu vẫn còn thì nó sẽ lại mọc ra".

Thừa nhận hệ lụy về rác thải và giao thông, nhưng các chuyên gia khuyến nghị thành phố nên chuyển sang cách tiếp cận "Chính thức hóa có điều kiện". Cần phân loại để giải tỏa các điểm gây mất an toàn nghiêm trọng; đồng thời xem xét cho tồn tại các điểm chợ dân sinh thiết yếu dưới sự quản lý chặt chẽ về không gian và vệ sinh.

Trong khi chờ lời giải từ chính sách, hàng nghìn tiểu thương vẫn đang nín thở mưu sinh. Tại khu chợ tự phát ven đường tàu Cổ Nhuế, phường Đông Ngạc, chị Hân, 40 tuổi, nhiều năm nay bán cá gần đường ray dù đã thuê ki-ốt trong chợ chính. Lý do duy nhất: "Bán vỉa hè chạy gấp 10 lần trong chợ".

Tuy nhiên, đợt ra quân cao điểm đầu năm nay đang thay đổi tất cả. Mái che vi phạm bị dỡ, hàng quán bị đẩy lùi. Không còn cảnh bám đường ray, chị Hân dạt về ki-ốt cuối chợ. Lượng hàng bán ra giảm còn hai phần ba, nhưng chị bắt đầu làm quen với nhịp mưu sinh mới.

"Chúng tôi cũng muốn ổn định. Nếu chợ chính tổ chức thuận tiện, người mua chịu vào thì chúng tôi cũng chẳng muốn ra đường", người phụ nữ này nói.

Dương Nga