Xã hội hóa chỉnh trang di sản - Ai quyết định thẩm mỹ đô thị?

Ngay trước Tết, TP HCM triển khai chỉnh trang 7 công trình, khu vực bằng nguồn xã hội hóa do Công ty cổ phần Đầu tư và Kinh doanh nhà Khang Điền tài trợ. Sở Xây dựng là đơn vị chủ trì, phối hợp các sở, ngành và chính quyền địa phương thực hiện.

Dù chưa chính thức bàn giao, hình ảnh một số công trình sau khi được sơn sửa, với màu sắc tươi sáng hơn như mái chợ Bến Thành hoặc thay đổi gần như toàn bộ như Hồ Con Rùa, đã nhanh chóng thu hút sự chú ý và tạo ra nhiều ý kiến trái chiều. Khảo sát nhanh của VnExpress với gần 6.500 độc giả tham gia, 65% cho biết màu sơn mới "gây hụt hẫng vì khác ký ức quen thuộc".

Tranh cãi không chỉ xoay quanh thẩm mỹ, mà đặt ra câu hỏi lớn hơn: ai chịu trách nhiệm "gác cổng" chuyên môn khi thành phố can thiệp vào những không gian công cộng mang giá trị biểu tượng?

Chỉnh trang không sai luật, nhưng ai chịu trách nhiệm?

Theo TS Trần Đức Anh Sơn, chuyên gia bảo tồn di sản, Luật Di sản văn hóa chỉ điều chỉnh trực tiếp đối với các công trình đã được xếp hạng di tích. Trong các trường hợp đang gây tranh luận, chợ Bến Thành đã được xếp hạng di tích cấp thành phố; tòa nhà Hỏa xa mới nằm trong danh mục kiểm kê, mang tính định hướng bảo vệ, chưa có giá trị pháp lý tương đương di tích xếp hạng.

"Do đó, các yêu cầu nghiêm ngặt như lập hội đồng khoa học hay xin phép nhiều cấp không tự động áp dụng với hoạt động được gọi là chỉnh trang", TS Sơn nói.

Với di tích đã xếp hạng, luật quy định khu vực bảo vệ I phải giữ nguyên các yếu tố gốc như kết cấu, vật liệu, mặt bằng và bố cục. Tuy nhiên, pháp luật không cấm việc can thiệp bề mặt nếu không làm thay đổi cấu trúc và giá trị cốt lõi.

Theo TS Sơn, vấn đề nằm ở cách hiểu và cách dùng thuật ngữ "chỉnh trang". Luật không định nghĩa cụ thể khái niệm này, nhưng trong quản lý đô thị, chỉnh trang thường được hiểu là làm sạch, sơn quét lại bề mặt, xử lý xuống cấp nhẹ, không tháo dỡ, không can thiệp kết cấu. "Về mặt pháp lý, gọi là chỉnh trang thì không bị xem là vi phạm luật. Nhưng pháp lý chỉ là một phần câu chuyện", ông nói.

Khoảng trống "người gác cổng" chuyên môn

Theo nhiều chuyên gia, chính khoảng trống trong khâu thẩm định và giám sát chuyên môn mới là nguyên nhân khiến dư luận phản ứng mạnh. Với các công trình mang tính biểu tượng, việc lựa chọn màu sắc, vật liệu và mức độ can thiệp không thể thuần túy dựa vào cảm quan hay tiến độ.

TS Trần Đức Anh Sơn cho rằng, dù pháp luật không bắt buộc, cơ quan quản lý nên chủ động mời chuyên gia về bảo tồn, mỹ thuật, vật liệu tham gia ngay từ đầu. "Chỉ cần tham chiếu màu gốc từ các dấu vết cũ, hoặc thử nghiệm màu trên một diện tích nhỏ, phản ứng xã hội đã có thể khác", ông nói.

Theo ông, khi không có "người gác cổng" đúng chuyên môn, các dự án xã hội hóa rất dễ rơi vào cách làm tiện lợi nhất: sơn mới toàn bộ để tạo cảm giác sạch, đẹp, nhanh chóng, nhưng đánh đổi bằng việc làm phai nhạt ký ức đô thị.

Ở góc độ mỹ thuật, GS.TS Nguyễn Xuân Tiên, Chủ tịch Hội Mỹ thuật TP HCM, cho rằng việc chỉnh trang các công trình biểu tượng cần được đặt trong ranh giới rất rõ giữa bảo trì, tu bổ và trùng tu. Khi ranh giới này bị làm mờ, "chỉnh trang" dễ bị biến thành "làm mới".

Theo ông, cốt lõi của bảo tồn là giữ nguyên bản gốc, từ hình dáng, vật liệu, kết cấu kỹ thuật đến màu sắc và mối quan hệ với không gian xung quanh. Mọi can thiệp đều phải đảm bảo tính xác thực và khoa học. "Khi vượt qua ranh giới này, chỉnh trang về bản chất đã trở thành tu bổ di tích, vốn đòi hỏi quy trình, chuyên môn và thẩm quyền rất chặt chẽ", ông Tiên nói.

Về màu sắc, Chủ tịch Hội Mỹ thuật TP HCM cho rằng đây không phải lựa chọn ngẫu nhiên. Với các công trình di tích ngoài trời, màu sắc thường là gam trầm, trung tính để hài hòa với cảnh quan. Tư liệu lịch sử cho thấy mái chợ Bến Thành vốn mang sắc đỏ nâu thiên trầm, không phải đỏ tươi.

"Chỉ cần lệch tông màu một chút, kết hợp với không gian quảng trường và mặt nước, công trình có thể bật ra khỏi bối cảnh quen thuộc, phá vỡ ký ức thị giác của người dân", ông nói.

Với Hồ Con Rùa, GS.TS Nguyễn Xuân Tiên nhận định đây là một công trình mang đậm dấu ấn kiến trúc đô thị thập niên 1960. Công trình được tạo hình bằng bêtông đúc thô, đá rửa và gốm men màu - những vật liệu đặc trưng của giai đoạn này.

Bề mặt bêtông để mộc, gốm ghép trầm màu, đá rửa mang dấu vết thời gian chính là giá trị lịch sử - thẩm mỹ của công trình. Theo ông, việc sơn phủ đồng loạt không chỉ làm biến mất vật liệu nguyên bản mà còn xóa đi dấu ấn của một giai đoạn phát triển đô thị.

"Nếu đúng nghĩa chỉnh trang, Hồ Con Rùa chỉ cần làm sạch, xử lý rêu phong, vệ sinh bề mặt, phục hồi độ sáng của gốm và đá bằng các biện pháp kỹ thuật phù hợp", GS Tiên nói, và cho rằng sơn nước là giải pháp nhanh, nhưng "rẻ về giá trị", khiến chất liệu trở nên giả tạo và lạc lõng trong chính không gian vốn có.

Xã hội hóa nhưng không thể buông lỏng quản lý

Theo GS.TS Nguyễn Xuân Tiên, chợ Bến Thành là di tích, thuộc quản lý của ngành văn hóa; Hồ Con Rùa dù chưa được xếp hạng nhưng tồn tại hơn nửa thế kỷ, mang giá trị di tích đô thị rõ ràng.

"Khi đã can thiệp vào các không gian này, dù gọi là chỉnh trang, đơn vị thực hiện phải có chức năng và chứng chỉ chuyên môn theo quy định của ngành văn hóa", ông nói và cho rằng xã hội hóa là chủ trương đúng, nhưng nếu thiếu cơ chế kiểm soát, di sản rất dễ bị xâm phạm thông qua những thay đổi tưởng như nhỏ.

Để tránh tranh cãi lặp lại, các chuyên gia đề xuất Sở Văn hóa và Thể thao cần thành lập hội đồng di sản - di tích cho các dự án liên quan đến không gian biểu tượng. Hội đồng cần tham gia ngay từ đầu, từ đánh giá mức độ xuống cấp, xác định hạng mục được sửa, phương án màu sắc, vật liệu, đến giám sát thi công.

"Nếu để công trình hoàn thành rồi mới phát sinh tranh cãi, chi phí sửa sai sẽ rất lớn, thậm chí phải bóc bỏ toàn bộ lớp sơn mới", TS Trần Đức Anh Sơn nói.

Đồng quan điểm, TS Nguyễn Hữu Nguyên, Hội Quy hoạch phát triển đô thị TP HCM, cho rằng việc triển khai chỉnh trang vừa qua "có phần vội vàng". Với các không gian biểu tượng, quy trình chuẩn bị cần kỹ lưỡng hơn, mở rộng tham vấn giới chuyên môn và cộng đồng.

KTS Ngô Viết Nam Sơn cũng cho rằng nhà tài trợ thể hiện thiện chí, song trách nhiệm thẩm định và lựa chọn phương án chỉnh trang thuộc về cơ quan quản lý. Theo ông, TP HCM cần một kiến trúc sư trưởng hoặc bộ phận chuyên trách về cảnh quan đô thị để đóng vai trò điều phối, thẩm định và chịu trách nhiệm tổng thể.

Lê Tuyết - Giang Anh