Hà Nội bồi thường di dời hơn 860.000 người bằng cách nào?

Hà Nội đang đứng trước một bước ngoặt định hình tương lai với việc đưa ra Quy hoạch tổng thể thủ đô với tầm nhìn 100 năm. Một nội dung then chốt trong kế hoạch này là di dời hơn 860.000 người dân đang sống trong phạm vi Vành đai 3, nhằm tái thiết không gian đô thị, giảm điểm nghẽn hạ tầng và mở ra hướng phát triển bền vững hơn cho thủ đô.

Đây là một quyết định không thể trì hoãn, bởi nhiều năm qua, Hà Nội phát triển theo kiểu "nén dân, nén hạ tầng" trong lõi đô thị, dẫn tới ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường và áp lực lên dịch vụ công không ngừng gia tăng.

Những giải pháp tình thế như mở rộng đường ngắn hạn hay chỉnh trang nhỏ lẻ không còn đủ để giải quyết gốc rễ vấn đề mà chỉ tạo ra những "con đường đắt nhất hành tinh", chủ yếu do chi phí giải phóng mặt bằng đội lên quá cao.

Hà Nội đã mở rộng địa giới từ năm 2008, nhưng dân cư lại tiếp tục dồn vào lõi đô thị thay vì giãn ra ngoại thành như kỳ vọng, bởi nơi ở kém dịch vụ thì khó cạnh tranh với nơi có dịch vụ tập trung. Đây là điểm nghẽn đã được khẳng định trong các đánh giá quy hoạch gần đây.

Trong bối cảnh đó, việc chuẩn bị cho di dời dân ra khỏi nội đô không thể chỉ là chuyện "giải phóng mặt bằng" bằng tiền mặt đơn thuần. Người dân thường dùng tiền đền bù để mua nhà ở gần trung tâm cũ - vốn đắt đỏ - nên không giúp thực sự giãn dân mà còn dễ làm tăng giá đất. Điều này từng được bàn nhiều trong các bài viết phân tích về lo ngại chi phí bồi thường, sinh kế và dịch vụ đi kèm khi di dời hàng trăm nghìn người.

Giải pháp căn cơ, theo tôi đó là bồi thường bằng đất. Một cách tiếp cận mang tính đột phá là bồi thường bằng đất theo giá trị tương đương, không chỉ bằng tiền mặt:

Cơ quan chức năng chuẩn bị sẵn quỹ đất quanh các trường đại học và bệnh viện đã di dời ra các cực phát triển như Đông Anh, Gia Lâm, Hòa Lạc... nơi đã và đang hình thành các cực đô thị mới.

Người dân trong nội đô bị thu hồi đất có thể đổi lấy quyền sử dụng đất hoặc nhà ở tương đương ở các khu đô thị mới. Ví dụ: 1 mét vuông đất nội đô có thể được hoán đổi thành nhiều mét vuông đất có giá thấp hơn ở đô thị giãn dân, nhưng giá trị thực tế tương đương trên thị trường và gắn với chất lượng hạ tầng tốt hơn.

Ngoài đất nền, phương án bồi thường có thể là căn hộ chung cư ở vị trí gần trung tâm đô thị mới, vẫn giữ kết nối việc làm, giáo dục và y tế cho người dân.

Cách làm này không chỉ tạo ra đồng thuận xã hội mạnh hơn, mà còn giúp xây dựng các cực dân cư mới hấp dẫn hơn, đồng thời tránh được việc bồi thường bằng tiền mặt khiến dân sớm quay lại mua nhà gần trung tâm cũ.

Khi di dời dân cư và tái cấu trúc đô thị, Hà Nội cần cân nhắc kỹ về bảo tồn văn hóa. Khu trung tâm chỉ nên giữ lại những công trình có giá trị văn hóa được công nhận, trong khi những dãy phố đã xuống cấp hoặc không còn giá trị lịch sử nên được thay mới theo quy hoạch mới, tạo không gian phục vụ thương mại, dịch vụ, văn phòng và công viên cây xanh.

Đồng thời, các khu đô thị giãn dân nên được đặt những tên gọi gắn với địa danh văn hóa Hà Nội nổi tiếng, tạo cảm giác quen thuộc, giữ gìn "hồn cốt" của thủ đô cho cư dân mới.

Quang Tan