Tượng xà thần có một không hai ở Đông Nam Á

Đền thờ thái sư Lê Văn Thịnh nằm ở phía nam núi Thiên Thai, làng Bảo Tháp, xã Đông Cứu, tỉnh Bắc Ninh. Thái sư sinh năm 1050, đến năm 1075 đỗ đầu khoa thi Minh kinh bác học (là khoa thi đầu tiên của Văn Miếu Quốc Tử Giám).

Năm 1084, vua Lý Nhân Tông cử ông đến trại Vĩnh Bình, biên giới Việt - Trung (thuộc Cao Bằng ngày nay) để giải quyết vấn đề ranh giới giữa hai nước. Với tài ngoại giao xuất sắc của ông, nhà Tống đã phải trả lại toàn bộ lãnh thổ đã chiếm đóng.

Năm 1994, đền thờ được công nhận di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Nơi đây vốn là chỗ ở của gia đình thái sư, sau này được chuyển đổi thành nơi thờ Phật và thờ thái sư Lê Văn Thịnh.

Kiến trúc của đền hiện nay còn tòa nhà 3 gian 2 dĩ theo kiểu kẻ chuyền con chồng kê đấu, hình chữ Đinh, cửa gỗ bức bàn, có 18 cột gỗ. Đây là kiểu kết cấu, trang trí trong kiến trúc gỗ truyền thống Việt Nam, xếp chồng các bộ phận gỗ để đỡ mái và làm đẹp cho công trình. Mái lợp ngói ta, tường nhà xây bằng đá và gạch chỉ.

Ông Nguyễn Đình Cẩn, 70 tuổi, Chi hội trưởng người cao tuổi, kể năm 1991 khi dân làng đánh đất đá tôn tạo lối lên đền, phát hiện ra tượng rồng đá. Tượng nặng trên 3 tấn nên phải huy động trai tráng quanh vùng chuyển lên đặt cạnh đền thờ thái sư Lê Văn Thịnh.

Theo sử sách, Lê Văn Thịnh có tài, liêm chính, có tư tưởng đổi mới nên bị nịnh thần ganh ghét, tìm cách hãm hại. Năm 1096, ông bị vu oan tội "hóa hổ giết vua" và phải đi đày. Đến khi già, ông tìm về xã Đình Tổ rồi mất. Sau đó, ông được tôn thành thành hoàng làng ở nhiều nơi.

Người dân trong làng sau đó đã xây ngôi miếu nhỏ đưa tượng vào thờ và gọi bằng tên "ông rồng". Năm 2013, tượng rồng đá hay còn gọi là xà thần được công nhận là bảo vật quốc gia.

Cục Di sản văn hóa cho biết tượng xà thần mang các đặc trưng của nghệ thuật thời Lý thế kỷ 12 như: chất liệu sa thạch, hình khối chắc khỏe, đường nét mềm mại, tinh tế.

Xà thần được tạc bằng khối đá sa thạch màu xanh xám cao 79 cm, rộng 136 cm, dài 103 cm, nặng khoảng 3 tấn. Thân xà thần hình tròn không liền mà được chia thành hai phần đan chéo cuộn vào nhau một cách cân đối.

Đầu xà thần có tỷ lệ cân đối với phần thân, không râu, không bờm, không mào, lỗ mũi nhỏ, hai mang phình; miệng há rộng với hàm răng 12 chiếc dài, sắc nhọn. Đôi mắt tròn, lồi ra ngoài, hai vành tai nổi lên hai bên đầu phía trên mang.

Chân xà thần khuỳnh rộng sang hai bên với những móng vuốt nhọn hoắt, gân guốc, mỗi chân xòe rộng năm ngón bấu chặt vào phần thân đuôi.

Phần thân đuôi có một hàng vây lớn chạy dọc sống lưng, phía cuối đuôi uốn cong hình xoắn ốc như muốn vận công lực bẻ quặt đuôi lên phía trước để ghì chặt lấy phần thân đầu phía dưới.

Cục Di sản văn hóa đánh giá tuy không phức tạp như rồng nhưng nghệ thuật tạo tác vẫn thể hiện kỹ thuật tinh xảo, khối hình khỏe, dáng vẻ và tư thế của xà thần sống động.

Giới khảo cổ học đánh giá đây là hiện vật gốc độc bản chưa từng có trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam và các nước Đông Nam Á.

"Bức tượng miệng cắn thân, chân xé mình như cuộc đời oan khuất của vị trạng nguyên không biết tỏ cùng ai", ông Cẩn nói, thêm rằng ông cũng như nhiều người dân quanh vùng đều thuộc làu câu chuyện về cuộc đời bi thương của người con Đông Cứu.

Lễ hội Thập Đình tổ chức bốn năm một lần vào đầu tháng 2 Âm lịch của 10 làng quanh núi Thiên Thai, ven bờ sông Đuống, để tưởng nhớ công ơn thái sư Lê Văn Thịnh và ông Doãn Công, tương truyền là tướng của Hai Bà Trưng. Nhân dân rước kiệu tụ hội về đình Cả thuộc thôn Bảo Tháp, xã Đông Cứu để dâng hương, tế lễ và tổ chức các hoạt động văn hóa.

Bên trong khu đền là căn nhà ba gian, phần hậu cung là nơi thờ tự thái sư Lê Văn Thịnh.

Tại đây còn lưu trữ 5 bản sắc phong của các triều đại. Trong đó, lâu đời nhất là sắc phong của vua Cảnh Hưng thời Hậu Lê giữa thế kỷ 18, tiếp theo là ba sắc phong của vua Tự Đức vào các năm 1849, 1850, 1853 và vua Quang Tự 1878.