Siết kỷ luật đầu tư công, ngăn lãng phí từ khâu chuẩn bị đến vận hành

Việc siết chặt kỷ luật từ khâu lập chủ trương, thiết kế, lựa chọn nhà thầu đến thi công, quyết toán và vận hành công trình, nhằm chủ động phòng ngừa, ngăn chặn lãng phí, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực nhà nước. Động thái này được đưa ra trong bối cảnh nhiều dự án thời gian qua bộc lộ tồn tại, làm giảm hiệu quả đầu tư và gây thất thoát nguồn lực.

Nhiều “điểm nghẽn” kéo dài

Theo Bộ Xây dựng, dù hoạt động đầu tư xây dựng đã có bước tiến mạnh cả về quy mô và chất lượng, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế - xã hội, vẫn còn không ít dự án bộc lộ hạn chế. Một số dự án đầu tư chưa phù hợp quy hoạch; xác định quy mô, tổng mức đầu tư và thời gian thực hiện chưa sát thực tế; phân kỳ đầu tư thiếu hợp lý làm giảm hiệu quả khai thác. Tình trạng đầu tư dàn trải, thiếu vốn trong quá trình triển khai vẫn diễn ra ở một số nơi...

Cùng đó, việc khảo sát, thiết kế ở một số dự án chưa sát điều kiện địa chất, thủy văn; việc giải phóng mặt bằng chậm; thiếu hụt vật liệu xây dựng; năng lực nhà thầu yếu nhưng chưa bị xử lý kịp thời khiến tiến độ kéo dài. Một số công trình còn tồn tại khiếm khuyết về chất lượng, làm giảm tuổi thọ khai thác... Bên cạnh đó, trách nhiệm bảo hành chưa được thực hiện nghiêm; duy tu, bảo trì chưa kịp thời; thanh, quyết toán vốn đầu tư còn chậm và tồn đọng kéo dài.

Để chấn chỉnh, Bộ Xây dựng yêu cầu các cơ quan, đơn vị quán triệt và thực hiện nghiêm các chỉ đạo của Chính phủ, gồm Chỉ thị 08/CT-TTg về đẩy mạnh phòng, chống lãng phí, khơi thông nguồn lực; Công điện 02/CĐ-TTg về tăng cường quản lý, đẩy nhanh tiến độ các dự án hạ tầng và thông tưhướng dẫn xác định lãng phí để xử lý hình sự các hành vi vi phạm. Tinh thần xuyên suốt là “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”, gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả và hiệu quả đầu tư.

"Siết" từ khâu quyết định chủ trương

Ở giai đoạn lập, thẩm định và phê duyệt chủ trương đầu tư, Bộ Xây dựng yêu cầu thực hiện đúng trình tự, thủ tục, thẩm quyền; mục tiêu, quy mô, sơ bộ tổng mức đầu tư và thời gian thực hiện phải được tính toán sát thực tế.

Đặc biệt, nghiêm cấm nâng khống sơ bộ tổng mức đầu tư, gây ảnh hưởng đến khả năng cân đối và bố trí vốn đầu tư công. Việc quyết định hoặc điều chỉnh chủ trương đầu tư phải bảo đảm phù hợp chiến lược, quy hoạch, chương trình và xác định rõ nguồn vốn, khả năng cân đối vốn theo tiến độ. Với các dự án phân kỳ hoặc chia thành phần, từng phần sau khi hoàn thành phải khai thác hiệu quả, tránh tình trạng “đầu tư nửa vời” hoặc không đồng bộ.

Bộ Xây dựng yêu cầu nâng cao chất lượng khảo sát địa hình, địa chất, thủy văn, mỏ vật liệu, bãi đổ thải, nhất là tại khu vực nền đất yếu hoặc điều kiện địa chất phức tạp. Việc khảo sát mỏ vật liệu phải làm rõ trữ lượng, chất lượng, khả năng cung ứng và thủ tục khai thác, bảo đảm đáp ứng tiến độ dự án.

Hồ sơ thiết kế phải tuân thủ tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật; ứng dụng tiến bộ khoa học để lựa chọn giải pháp tối ưu về kinh tế - kỹ thuật; thích ứng biến đổi khí hậu, nước biển dâng và bảo đảm ổn định lâu dài. Công tác lập, thẩm tra, thẩm định tổng mức đầu tư và dự toán phải tính đúng, tính đủ, phù hợp điều kiện thi công và mặt bằng giá, không vượt tổng mức đầu tư được phê duyệt.

Đồng thời, Bộ Xây dựng cũng nghiêm cấm các hành vi thông đồng, hợp thức hóa hồ sơ, làm sai lệch kết quả, tăng khống khối lượng, đơn giá, áp đặt chỉ định mỏ vật liệu hoặc nguồn gốc xuất xứ.

Chống thông thầu, bán thầu

Trong lựa chọn nhà thầu, các chủ đầu tư phải xây dựng kế hoạch tổng thể phù hợp đặc điểm dự án; phân chia gói thầu bảo đảm hiệu quả khai thác. Bộ Xây dựng yêu cầu kiểm soát chặt hoạt động đấu thầu, lựa chọn nhà thầu đủ năng lực, kinh nghiệm; nghiêm cấm dàn xếp thông thầu, đưa điều kiện bất hợp lý vào hồ sơ mời thầu nhằm hạn chế cạnh tranh; tiết lộ thông tin hoặc chuyển nhượng thầu trái pháp luật.

Ở giai đoạn thi công, chủ đầu tư phải quản lý chặt hợp đồng, tạm ứng và thu hồi tạm ứng; rà soát bảo lãnh ngân hàng để bảo đảm xử lý được nhà thầu vi phạm. Các nhà thầu chậm tiến độ phải được xác định rõ nguyên nhân và xử lý kịp thời theo hợp đồng, tránh tình trạng kéo dài do thiếu kiên quyết.

Một nội dung được nhấn mạnh là đẩy mạnh giải ngân vốn đầu tư công nhưng phải gắn với kiểm soát chất lượng, phòng chống tham nhũng, lợi ích nhóm. Các đơn vị phải xây dựng kế hoạch phân bổ vốn hằng năm sát với tiến độ từng dự án, từng gói thầu; lập kế hoạch giải ngân chi tiết theo tháng, quý và kiểm soát chặt tiến độ thực hiện.

Bộ Xây dựng yêu cầu không để xảy ra tình trạng dồn thanh toán vào cuối năm; không để tồn đọng khối lượng đã thực hiện nhưng chưa được thanh toán. Đồng thời, tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong giải ngân; xử lý nghiêm vi phạm; kiểm soát mục tiêu và hiệu quả sử dụng vốn công khai, minh bạch.

Ở khâu nghiệm thu, bàn giao và quyết toán, Bộ Xây dựng yêu cầu hoàn thiện hồ sơ đầy đủ, tuân thủ quy định về thanh toán, điều chỉnh thiết kế, nghiệm thu, kiểm tra của cơ quan có thẩm quyền. Các dự án đã hoàn thành nhiều năm nhưng chậm quyết toán phải được tập trung xử lý dứt điểm; kịp thời báo cáo vướng mắc vượt thẩm quyền. Các khoản tạm ứng quá hạn phải được thu hồi theo quy định.

Với công trình đã đưa vào sử dụng, các đơn vị phải tổ chức quản lý, khai thác đúng công năng, công suất thiết kế; thực hiện duy tu, bảo dưỡng định kỳ; kịp thời sửa chữa, khắc phục hư hỏng nhằm duy trì tuổi thọ và an toàn công trình.

Theo Bộ Xây dựng, mục tiêu của Chỉ thị là nâng cao nhận thức, trách nhiệm của cơ quan quản lý, chủ đầu tư, ban quản lý dự án, tư vấn và nhà thầu; chủ động phòng ngừa lãng phí ngay từ đầu, không để tích tụ thành vi phạm nghiêm trọng.

Việc siết kỷ luật, tăng cường giám sát và xử lý nghiêm các hành vi gây lãng phí được kỳ vọng sẽ góp phần sử dụng hiệu quả nguồn lực nhà nước, nâng cao chất lượng và hiệu quả đầu tư các dự án hạ tầng trong giai đoạn tới.