Bữa ăn cá ủ chua khiến ba đứa trẻ ngộ độc botulinum suýt chết

Anh Mía, 35 tuổi, có 6 đứa con. Bữa ăn sáng 7/3 trong căn nhà nhỏ thuộc xã Phước Năng diễn ra như mọi ngày ở gia đình anh, với món cá ủ chua - món ăn truyền thống của người Giẻ Triêng.

"Đó là món ăn quen thuộc từ trước đến nay, nhiều nhà vẫn làm", anh nói, thêm rằng không ngờ đó lại là món ăn suýt cướp đi tính mạng của ba đứa con trai anh, cháu lớn 15 tuổi, còn cháu nhỏ nhất mới 7 tuổi.

Làm món cá ủ chua, người Giẻ Triêng bắt cá từ suối gần làng, làm sạch để ráo nước rồi ướp muối, trộn với cơm nguội xong bóp đều, cho vào hũ ủ kín khoảng một tuần để lên men tự nhiên. Khi ăn, người dân thường trộn thêm ớt thật cay, ăn cùng cơm. Anh Mía cũng làm theo quy trình như vậy.

Sáng hôm đó, 6 đứa con anh ăn cơm sáng nhưng hai con gái không ăn cá. Anh Mía cũng không ăn vì hôm trước đi làm rẫy từ sớm, tối về lại uống rượu với bạn nên bỏ bữa. Sau một đêm, đến sáng 8/3, ba đứa trẻ bắt đầu xuất hiện các triệu chứng bất thường: sụp mí mắt, mắt không mở lên được, người yếu dần. Vợ anh Mía và một cháu 13 tuổi có ăn cá ủ chua nhưng không có triệu chứng bất thường.

Các cháu được đưa vào cơ sở y tế ở Phước Sơn rồi chuyển Bệnh viện Đa khoa Khu vực Miền núi Phía Bắc Quảng Nam, trong đó hai cháu 7 và 11 tuổi phải chuyển tiếp Bệnh viện Phụ sản - Nhi Đà Nẵng. Khi nhập viện, các cháu đều có dấu hiệu suy hô hấp, yếu cơ tiến triển - biểu hiện điển hình của ngộ độc botulinum.

Những ngày con nằm trong Khoa Nhi cấp cứu, Hồi sức tích cực và Chống độc, Bệnh viện Phụ sản - Nhi Đà Nẵng, anh Mía gần như không rời khỏi hành lang bệnh viện. Người cha lặng lẽ đứng bên giường bệnh, nhìn các con nằm bất động suốt nhiều ngày, mắt nhắm, tay chân không còn cử động, mọi sinh hoạt phụ thuộc vào máy móc và sự chăm sóc của bác sĩ.

"Tôi sợ các cháu không qua khỏi", anh nói, ngày 12/3, giọng khàn đi sau nhiều đêm gần như thức trắng.

Suốt 5 ngày ròng, nỗi lo lắng và bất lực hiện rõ trên gương mặt người cha. Đến sáng 12/3, sau khi các cháu được truyền thuốc giải độc Botulism Antitoxin Heptavalent (BAT), điều mà gia đình chờ đợi cuối cùng cũng xuất hiện. Các bé bắt đầu mở mắt, nhận ra người thân, tay khẽ cử động khi được cha nắm. Khoảnh khắc ấy, gương mặt căng cứng nhiều ngày của anh Mía mới dần giãn ra.

"Thấy con mở mắt nhìn mình, tôi biết đã có hy vọng trở lại", anh nói.

Làng của anh có 56 hộ, đều là người Giẻ Triêng. Khi biết ba đứa trẻ bị ngộ độc nặng, cả làng đều hoang mang, liên tục hỏi thăm tình hình sức khỏe các cháu. Anh Mía cho biết trước đây người dân ăn món cá ủ chua nhiều năm mà không gặp vấn đề gì. Tuy nhiên gần đây anh cảm giác cá có mùi lạ, thịt không còn thơm như trước.

Sau sự việc, anh cho biết không tiếp tục làm món cá ủ chua và dự định khi trở về làng sẽ khuyên bà con hạn chế ăn món này vì nguy cơ mất an toàn.

Xã Phước Năng được sáp nhập từ các xã Phước Đức, Phước Mỹ và Phước Năng (huyện Phước Sơn cũ), diện tích hơn 257 km2 với khoảng 8.500 dân, trong đó người Giẻ Triêng chiếm đa số. Người dân chủ yếu sống theo làng, làm nương rẫy và chăn nuôi.

Ông Lê Viết Thắng, Chủ tịch UBND xã Phước Năng, cho biết cá ủ chua là món ăn truyền thống lâu đời của người Giẻ Triêng. Hiện nay món này không còn phổ biến như trước, song một số hộ vẫn duy trì chế biến. Quá trình ủ cá lên men trong điều kiện miền núi ẩm ướt, cùng việc bảo quản món ăn còn hạn chế, có thể làm tăng nguy cơ mất an toàn thực phẩm.

"Nhiều hộ chưa có tủ lạnh hoặc thiết bị bảo quản nên khó kiểm soát vệ sinh trong quá trình ủ và bảo quản món ăn", ông Thắng nói.

Trên thực tế địa phương này thường xuyên xảy ra các vụ ngộ độc do ăn cá ủ chua. Sở Y tế Đà Nẵng ghi nhận từ tháng 2 đến đầu tháng 3/2026, tại hai xã Phước Năng và Phước Chánh (cùng huyện Phước Sơn cũ) xảy ra 5 vụ nghi ngộ độc thực phẩm liên quan cá ủ chua. Trong đó, mẫu cá ủ chua tại bữa ăn của ông Hồ Văn Thọ (thôn 3, xã Phước Chánh) được xác định dương tính với vi khuẩn Clostridium botulinum sinh độc tố thần kinh type E.

Ngày 11/3, Sở Y tế Đà Nẵng cùng đại diện Trung tâm An toàn thực phẩm khu vực miền Trung (Viện Pasteur Nha Trang) đã khảo sát thực tế tại hai xã này. Đoàn công tác nhận định việc chế biến và bảo quản các thực phẩm lên men truyền thống, trong đó có món cá ủ chua, tại địa phương còn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn, trong khi công tác tuyên truyền phòng ngộ độc thực phẩm vẫn còn hạn chế.

Ông Nguyễn Tấn Hải, Phó giám đốc Sở Y tế Đà Nẵng, yêu cầu Chi cục An toàn thực phẩm điều tra các vụ ngộ độc liên quan, đồng thời xây dựng hướng dẫn quy trình chế biến cá ủ chua an toàn, có hình ảnh minh họa, phù hợp với điều kiện sinh hoạt của người dân địa phương. Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Đà Nẵng tăng cường truyền thông trực tiếp tại cộng đồng, vận động người dân thay đổi tập quán chế biến thực phẩm.

Còn chủ tịch xã Phước Năng cho hay đang phối hợp ngành y tế tăng cường tuyên truyền để người dân thay đổi dần tập quán chế biến. Ngoài tuyên truyền qua loa phát thanh, lãnh đạo địa phương dự kiến phân tích quy trình chế biến cá ủ chua dưới góc độ khoa học, chỉ ra các khâu rủi ro để người dân dễ hiểu và điều chỉnh.

Botulinum là độc tố thần kinh cực mạnh, có thể gây liệt cơ dẫn đến suy hô hấp và tử vong nếu không điều trị kịp thời. Độc tố này thường sinh ra trong môi trường yếm khí, như trong các hộp hoặc hũ kín. Do đó các món ăn đựng trong hộp, hũ không đảm bảo chất lượng dễ sinh vi khuẩn Clostridium botulinum gây độc tố ảnh hưởng đến người ăn.

Chữa ngộ độc botulinum cần có thuốc giải độc Botulism Antitoxin Heptavalent (BAT). Các bác sĩ cho biết sử dụng thuốc giải càng sớm thì càng nhanh ngăn chặn độc tố gây tổn thương thần kinh và giúp bệnh nhân hồi phục nhanh. Tuy nhiên loại thuốc này rất hiếm, đặt tiền với giá khoảng 8.000 USD mỗi lọ, và Việt Nam không có dự trữ. Chỉ khi nào có ca ngộ độc botulinum, các bệnh viện mới xin nhập khẩn cấp hoặc điều phối từ những bệnh viện lớn đang còn lưu giữ vài lọ BAT đến cứu bệnh nhân.

Để cứu ba đứa trẻ con của anh Mía, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) hỗ trợ khẩn cấp 5 lọ BAT lấy từ kho dự trữ quốc tế tại Thụy Sĩ, vận chuyển qua Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ) về Hà Nội rồi chuyển tiếp vào Đà Nẵng đêm 11/3 và được truyền ngay cho các cháu. Sau khi truyền thuốc, đến sáng 12/3, các cháu có dấu hiệu hồi phục tốt.

Theo bác sĩ Nguyễn Thị Phúc, đại diện WHO tại Việt Nam, các vụ ngộ độc botulinum từng xảy ra tại Việt Nam, trong đó có trường hợp năm 2023 cũng tại Phước Sơn (Quảng Nam cũ). Vì vậy bà đề nghị Việt Nam cần xem xét xây dựng nguồn dự trữ thuốc giải độc trong nước để có thể ứng phó kịp thời khi xuất hiện các ca bệnh tương tự.

Nguyễn Đông