Nguy cơ lạm phát điểm 10 khi trường chất lượng cao có 90% học sinh khá, giỏi

90% học sinh phải đạt loại khá, giỏi nếu một trường muốn được công nhận là trường chất lượng cao, đó là đề xuất được nêu trong dự thảo liên quan đến hệ thống trường chất lượng cao của thành phố. Theo đó, các trường THCS phải cam kết đầu ra tương xứng với học phí và điều kiện đào tạo. Thoạt nghe, nhiều người sẽ nghĩ trường đã gọi là "chất lượng cao" thì học sinh học tốt là điều hiển nhiên.

Nhưng vấn đề là khi con số ấy trở thành tiêu chuẩn, nó sẽ dẫn giáo dục đi theo hướng nào? Nó có thực sự giúp các trường nâng chất lượng dạy học, hay lại khiến nhà trường và học sinh chạy theo những con số đẹp trên báo cáo? Đặt ra câu hỏi này không phải để phủ nhận mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục, mà để nhắc rằng mỗi chính sách khi chạm vào trường học đều cần được nhìn từ góc độ tác động của nó tới từng lớp học, từng giáo viên và từng học sinh cụ thể.

Trong một nhà máy, người ta có thể đặt ra mục tiêu rất rõ ràng: 90% sản phẩm đạt chuẩn, 10% có thể bị loại bỏ. Đó là logic của sản xuất - nơi mọi chi tiết được thiết kế để tạo ra những sản phẩm gần như giống nhau. Nhưng lớp học thì khác. Trong lớp học, mỗi học sinh bước vào với một câu chuyện riêng, một nhịp phát triển riêng, và không em nào thực sự giống em nào.

Có những học sinh học tốt ngay từ những năm đầu, kết quả luôn ổn định. Nhưng cũng có những em cần thời gian để "mở cánh cửa" của mình - có khi phải đến lớp 8, lớp 9 mới bắt đầu bứt lên. Có em tư duy logic rất tốt, say mê Toán học và Khoa học. Nhưng cũng có em lại nhạy cảm với ngôn ngữ, âm nhạc hay nghệ thuật. Thậm chí có những học sinh sáng tạo, có ý tưởng độc đáo, nhưng trong những bài kiểm tra truyền thống lại không nổi bật. Nếu chỉ nhìn vào điểm số, đôi khi chúng ta vô tình bỏ qua những năng lực rất đáng quý.

>>Vỡ kế hoạch chọn trường cho con khi bỏ chia khu vực thi lớp 10

Nếu mọi đứa trẻ đều phải đi tới cùng một đích giống nhau, giáo dục rất dễ rơi vào một nghịch lý: thay vì giúp mỗi học sinh phát triển theo khả năng của mình, chúng ta lại vô tình cố gắng "chuẩn hóa" các em cho phù hợp với một thước đo chung. Giáo dục vẫn cần chuẩn mực để bảo đảm chất lượng. Nhưng chuẩn mực chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó vẫn còn chỗ cho sự khác biệt của từng học sinh. Bởi suy cho cùng, giá trị sâu xa nhất của giáo dục không phải là tạo ra những bảng tổng kết đồng đều, mà là giúp mỗi đứa trẻ tìm được con đường phát triển tốt nhất của chính mình.

Mặt khác, nếu một trường phải duy trì tỷ lệ 90% học sinh khá, giỏi để giữ danh hiệu chất lượng cao, ban giám hiệu khó có thể đứng ngoài áp lực đó. Không ai muốn thành tích của trường bị tụt xuống, càng không ai muốn danh hiệu đã xây dựng nhiều năm bị đặt dấu hỏi. Từ đó, một tâm lý rất tự nhiên xuất hiện: phải làm sao để bảo đảm con số ấy luôn được giữ vững.

Áp lực ấy sau đó dần lan xuống lớp học. Giáo viên - những người trực tiếp chấm bài, cho điểm - hiểu rất rõ ý nghĩa của từng con số trên bảng điểm. Nếu đánh giá quá chặt chẽ, tỷ lệ học sinh khá giỏi có thể giảm. Nhưng nếu nới lỏng tiêu chuẩn, con số trên báo cáo sẽ "đẹp" hơn. Giữa hai lựa chọn ấy, nhiều thầy cô rơi vào một khoảng lặng khó nói. Không ai muốn làm trái với chuẩn mực nghề nghiệp, nhưng cũng không ai muốn trở thành người làm ảnh hưởng tới thành tích chung của cả tập thể.

Và rồi, như một vòng tròn khép kín, áp lực cuối cùng thường dồn về phía học sinh. Khi nhà trường cần giữ thành tích, khi giáo viên cần bảo đảm tỷ lệ, học sinh dễ trở thành người phải gánh thêm những kỳ vọng nặng nề hơn. Các em học nhiều hơn, thi nhiều hơn, lo lắng nhiều hơn, đôi khi chỉ để giữ cho những con số trên bảng tổng kết không bị xê dịch.

Những ai đã theo dõi giáo dục Việt Nam đều nhớ một giai đoạn khá đặc biệt: bảng tổng kết năm học ở nhiều nơi gần như toàn màu sáng. Tỷ lệ học sinh khá, giỏi luôn rất cao, các báo cáo thành tích đều đẹp. Nhưng phía sau những con số ấy, chất lượng thực sự của việc học nằm ở đâu? Khi kết quả học tập trên giấy quá hoàn hảo, liệu những con số ấy có phản ánh đúng năng lực của học sinh hay không?

Ở nhiều nền giáo dục tiên tiến trên thế giới, khi nói về một học sinh "tốt", người ta không chỉ nhìn vào bảng điểm. Điều họ quan tâm nhiều hơn là cách học sinh suy nghĩ và hành động: các em có biết đặt câu hỏi hay không, có dám đưa ra ý kiến riêng hay không, có biết hợp tác với bạn bè để giải quyết một vấn đề hay không? Những năng lực như tư duy phản biện, khả năng hợp tác, kỹ năng giải quyết vấn đề, sự sáng tạo hay cả sức khỏe tâm lý ngày càng được coi trọng. Tuy nhiên, những năng lực ấy lại rất khó đo bằng một con số.

Tôi cho rằng, con số 90% học sinh khá, giỏi vẫn có giá trị. Nhưng điều quan trọng là không để nó trở thành thước đo duy nhất. Giáo dục chỉ thực sự mạnh khi được nhìn bằng nhiều lăng kính khác nhau - nơi điểm số, sự tiến bộ, môi trường học tập và sự trưởng thành của học sinh cùng được đặt vào một hệ quy chiếu chung. Khi đó, những con số không còn là áp lực, mà trở thành công cụ giúp nhà trường và xã hội hiểu rõ hơn con đường phát triển của giáo dục.

Vũ Thị Minh Huyền