Hai cuốn sách, một lương tâm nghề nghiệp

* Bài cảm nhận cho chuyên mục "Cuốn sách tôi yêu"

Với tôi, Đèn không hắt bóng của Junichi Watanabe và Thành trì của A. J. Cronin là hai cuốn như thế. Tôi đọc Đèn không hắt bóng trước, rồi vài năm sau mới đến với Thành trì. Ban đầu, tôi nghĩ đó chỉ là hai tiểu thuyết y khoa nổi tiếng của Nhật Bản và Anh quốc. Nhưng càng suy ngẫm, tôi càng nhận ra: Chúng không đứng song song - chúng bổ túc cho nhau như những mảnh ghép dần hoàn chỉnh bức tranh nghề y.

Một cuốn dạy tôi về sự điềm tĩnh của lương tâm.
Cuốn còn lại dạy tôi về dũng khí của lương tâm.

Ánh sáng không hắt bóng

Trong Đèn không hắt bóng, nhân vật Naoe - một bác sĩ ngoại khoa - biết mình mắc ung thư cột sống lưng. Ông hiểu rõ thời gian không còn nhiều. Nhưng thay vì buông bỏ, ông tiếp tục phẫu thuật, tiếp tục truyền dạy, tiếp tục sống đúng với nghề.

Điều khiến tôi ấn tượng không phải là sự hy sinh, mà là sự điềm tĩnh. Naoe không kêu gọi, không phô trương. Ông chỉ lặng lẽ chọn điều ông cho là đúng.

Có những tình huống mà hệ thống không hoàn toàn đồng hành với đạo đức cá nhân: Giữ bí mật bệnh lý cho một ca sĩ để bảo vệ danh dự cho cô ấy, che giấu với bảo hiểm việc điều trị cho một bệnh nhân ung thư cần truyền máu. Ở đó, Naoe không chống đối ồn ào. Ông chỉ đặt bệnh nhân lên trước những quy định lạnh lùng.

Ánh đèn phòng mổ, như tên của tác phẩm, là ánh sáng "không hắt bóng". Nhưng con người thì có bóng tối. Sự khác biệt nằm ở chỗ ta có để cho bóng tối điều khiển mình hay không.

Có lần, sau một đêm trực dài, tôi đã tự hỏi: Nếu mình mệt mỏi đến mức này, liệu mình còn đủ sáng suốt để đặt bệnh nhân lên trước không? Naoe khiến tôi nghĩ đến một dạng ánh sáng khác - thứ ánh sáng không đến từ đèn phòng mổ, mà từ một nguyên tắc nội tâm. Có lẽ đó là điều Immanuel Kant gọi là hành động vì bổn phận: làm điều đúng không vì được nhìn thấy, mà vì không thể làm khác.

Naoe chọn cách sống mà không để bóng tối lấn át. Và trong sự điềm tĩnh ấy, tôi nhận ra: Phẩm giá nghề nghiệp không phải là điều được chứng nhận bởi người khác, mà được xác nhận trong khoảnh khắc khi ta một mình đối diện với lương tâm.

Thành trì và tiếng nói trước quyền lực

Nếu Đèn không hắt bóng là câu chuyện của sự điềm tĩnh, thì Thành trì là câu chuyện của xung đột.

Andrew Manson bước vào nghề với lý tưởng trong sáng, rồi từng bước bị cuốn vào danh vọng và tiền bạc. Nhưng cao trào của tác phẩm là khi anh đứng trước hội đồng y sĩ, bị truy cứu vì hợp tác với một người ngoài ngành để thực hiện phương pháp bơm khí màng phổi cứu bệnh nhân lao.

Trong buổi biện hộ ấy, anh không chỉ bảo vệ một phương pháp điều trị. Anh đặt lại nền tảng của cả hệ thống. Anh hỏi họ có biết Louis Pasteur là ai không - một nhà khoa học không phải bác sĩ nhưng đã cứu sống vô số con người.

Nhưng điều khiến tôi suy nghĩ nhiều hơn lại nằm ở một đoạn khác. Manson thừa nhận rằng ngay khi nhận bằng bác sĩ, anh đã trở thành "một người nguy hiểm cho xã hội" - vì trong tay anh là quyền lực can thiệp vào sự sống, trong khi kiến thức thực sự còn hạn chế, kinh nghiệm còn non nớt.

Đó không phải là sự khiêm tốn xã giao.
Đó là một lời tự phê bình nghề nghiệp.

Xã hội trao cho bác sĩ một đặc quyền lớn lao: Được chạm vào thân thể và sinh mạng người khác. Nhưng nếu hệ thống đào tạo chỉ cung cấp những mảnh kiến thức rời rạc, vài công thức, vài đơn thuốc, mà không dạy cách hoài nghi chính mình, thì quyền lực ấy có thể trở thành nguy hiểm.

Khoảnh khắc Manson gọi mình "nguy hiểm" chính là khoảnh khắc anh trưởng thành. Vì anh đã nhận ra giới hạn của mình.

Khác với Naoe, Manson không lặng lẽ. Anh bùng nổ. Anh nói ra điều mà nhiều người nghĩ nhưng không dám nói - rằng hệ thống đào tạo y khoa cần được cải tổ, rằng danh xưng không đủ để bảo đảm năng lực, và rằng sự tự mãn mới là mối đe dọa lớn nhất của nghề nghiệp này.

Nếu Naoe dạy tôi về phẩm giá trong im lặng, thì Manson dạy tôi về sự trung thực trí tuệ trước chính mình.

Hai con đường, một giá trị

Khi đọc riêng từng cuốn, tôi thấy mình nghiêng về sự điềm tĩnh của Naoe. Nhưng càng sống lâu trong nghề, tôi hiểu rằng có những tình huống, sự im lặng không còn đủ.

Naoe dạy tôi giữ phẩm giá trong im lặng.
Manson nhắc tôi rằng đôi khi phải lên tiếng, và trước hết, phải dám nhìn vào giới hạn của chính mình.

Một người đối diện cái chết của chính mình.
Một người đối diện quyền lực của hệ thống.

Nhưng cả hai đều phải trả lời một câu hỏi giống nhau: bác sĩ là ai khi không còn lớp áo danh xưng bảo vệ?

Hai cuốn sách không thần thánh hóa nghề y. Chúng đặt người bác sĩ vào thử thách. Và chính thử thách ấy làm nổi bật giá trị nhân văn.

Tôi từng nghĩ y học là kỹ thuật. Nhưng sau khi đọc hai tác phẩm này, tôi nhận ra: Y học trước hết là lựa chọn.

Lựa chọn đặt bệnh nhân lên trước.
Lựa chọn không thỏa hiệp với điều sai.
Lựa chọn không tự ru ngủ mình trong ảo tưởng đã "biết đủ".

Giữa ánh đèn phòng mổ không hắt bóng và bức thành trì của quyền lực, người bác sĩ phải tự xây cho mình một thành trì khác - thành trì của lương tâm.

Và đó là lý do tôi yêu cả hai cuốn sách này.

Không phải vì chúng kể về bác sĩ.

Mà vì chúng nhắc tôi rằng làm bác sĩ là một hành trình đạo đức, trước khi là một nghề nghiệp.

Trần Hiếu Nhân