Sập bẫy mua trước trả sau vì ảo giác 'lãi suất 0%'
Họ chỉ đơn giản nghĩ rằng: "Mua cái này trước, tháng sau trả cũng được".
Tết dương lịch vừa rồi, tôi gặp lại một người bạn cũ. Ra trường đã hơn 10 năm, bạn đã có công việc ổn định, nhưng vẫn nhớ như in quãng thời gian sinh viên - những tháng ngày phải "căn ke" từng bữa ăn, chờ lương làm thêm về để trả tiền trọ. Có lúc bạn phải ăn mì gói cả tuần chỉ để dành tiền mua một cuốn sách hay một chiếc áo đủ lịch sự để đi phỏng vấn.
Nhắc lại chuyện cũ, bạn cười, rồi nói: "Thời tụi mình, nhịn mua một cái áo xịn đã khó. Còn bây giờ thì khác rồi. Mày có biết sinh viên giờ quẹt ví điện tử, mua trước trả sau dễ dàng như tiêu tiền mặt có sẵn không? Nó thành chuyện quá bình thường". Thói quen nợ trước, trả sau đang len lỏi vào từng cú chạm màn hình, từng lần bấm "xác nhận thanh toán", từng món đồ được mua về trong tâm thế rất vô tư của người trẻ. Và nhiều sinh viên hôm nay đang bước vào thế giới ấy mà không hề cảm thấy mình đang vay nợ.
Vài năm trở lại đây, "buy now, pay later" đã không còn là khái niệm xa lạ. Với sinh viên, nó nằm gọn trong ví điện tử, trong ứng dụng mua sắm, đi kèm những lời mời gọi ngọt ngào như "0% lãi suất", "trả sau 30-45 ngày", "không cần chứng minh thu nhập"... Tất cả khiến việc tiêu tiền trở nên nhẹ tênh, êm ái, không gây đau đớn. Nhưng chính sự "êm ái" đó mới là điều đáng suy ngẫm. Bởi khi không còn cảm giác mất tiền ngay lập tức, người ta rất dễ quên rằng phía sau mỗi cú quẹt nhẹ ấy là một cam kết tài chính - một khoản nợ thật - đang lặng lẽ chờ đến ngày phải trả.
Nhiều sinh viên không hề có ý định sống bằng vay nợ. Họ chỉ đơn giản nghĩ rằng: "Mua cái này trước, tháng sau trả cũng được". Tôi nói điều này không phải để trách người trẻ bây giờ tiêu xài hoang phí, cũng không nhằm phủ nhận những tiện ích mà công nghệ tài chính mang lại. Vấn đề là khi việc vay nợ trở nên quá dễ, giống một thói quen thường ngày, thì người trẻ rất cần được nhắc nhở rằng tự do tài chính không nằm ở chỗ có thể mua được bao nhiêu, mà là có đủ tỉnh táo để biết mình đang đánh đổi điều gì?
Nhưng, đặt câu hỏi ngược lại, ai dạy họ cách bước đi an toàn trong một thế giới nơi vay nợ được ngụy trang quá khéo léo?
>>Tôi làm con nợ suốt 7 năm thanh xuân để mua nhà
Cách đây chừng chục năm, nhắc đến tín dụng, sinh viên thường nghĩ đó là chuyện của người đi làm, là thẻ ngân hàng với những điều kiện nghe đã thấy xa vời: sao kê lương, hợp đồng lao động, lịch sử tín dụng đủ dài để chứng minh rằng mình "đáng tin". Khi ấy, phần lớn sinh viên sống trong một ranh giới rất rõ ràng: có bao nhiêu tiền thì tiêu bấy nhiêu, thiếu thì nhịn, muốn nhiều hơn thì đi làm thêm. Ít nhất là họ nhìn thấy rõ giới hạn của mình.
Còn giờ, với sự phát triển của công nghệ, tín dụng từ chỗ là thứ phải "xin", đã trở thành thứ được "mời". Nó hiện ra như một miếng bánh đặt ngay trước mặt, vừa tay, vừa miệng, lại được gói bằng những từ ngữ rất đẹp: "ưu đãi độc quyền", "giảm giá sâu", "trả góp 0%", "chỉ vài chục nghìn mỗi ngày"... Ở khoảnh khắc ấy, rất ít sinh viên nghĩ mình đang vay nợ. Khi tín dụng không còn mang dáng vẻ của một khoản vay, được ngụy trang thành tiện ích mua sắm, thì ranh giới giữa tiêu dùng có kiểm soát và mua bằng nợ trở nên mờ nhạt. Sinh viên không bước qua ranh giới ấy bằng một quyết định lớn, mà bằng rất nhiều quyết định nhỏ - mỗi lần đều có vẻ vô hại.
Khi không có cảm giác "mất tiền" ngay lập tức, não bộ rất dễ đánh lừa chính mình. Người mua có xu hướng coi đó như một phần thưởng, một sự ưu ái, hơn là một cam kết tài chính. Các chuyên gia gọi trạng thái này là "ảo giác tài chính" - khi con người cảm thấy mình đang kiểm soát được chi tiêu, trong khi thực chất chỉ đang đẩy áp lực sang ngày mai. Hôm nay nhẹ nhõm bao nhiêu, thì đến hạn trả, gánh nặng thường trở lại bấy nhiêu.
Tôi từng nghe một người bạn kể với giọng bối rối: "Lúc mua, mình nghĩ chắc chỉ trả sau vài chục nghìn đồng thôi. Có gì đâu. Nhưng đến khi mở ứng dụng ra, thấy cả triệu đồng chưa trả, tự nhiên tim đập mạnh". Khi món nợ trở nên vô hình, trách nhiệm tài chính cũng dễ bị trì hoãn. Nhiều sinh viên chỉ nhớ đến việc trả tiền khi điện thoại rung lên một thông báo nhắc đến hạn trả.
Tôi không trách người trẻ bây giờ tiêu xài lãng phí, ham vui, thích hưởng thụ. Vấn đề là phải nhìn thẳng vào khoảng trống giáo dục tài chính mà sinh viên đang đứng trong đó. Họ được dạy cách giải bài toán khó, viết báo cáo, làm nghiên cứu, thậm chí là quản trị doanh nghiệp, nhưng lại hiếm khi được dạy cách quản lý tiền của chính mình. Những khái niệm tưởng chừng cơ bản như lãi suất, phí phạt, điểm tín dụng, hay cách đọc một hợp đồng tín dụng số... với nhiều sinh viên vẫn là vùng mờ. Khi không hiểu rõ luật chơi, người ta rất dễ bước vào cuộc chơi bằng cảm tính.
Không ai muốn bước ra khỏi tuổi trẻ với cảm giác nặng nề vì những khoản nợ tưởng nhỏ nhưng chồng chất theo năm tháng. Không ai muốn ký ức sinh viên gắn liền với những lần chờ đến hạn trả sau, những đêm trằn trọc vì vài con số trong ứng dụng. Tiền đáng lẽ phải là công cụ giúp người trẻ mở rộng lựa chọn, chứ không phải sợi dây vô hình kéo họ chậm lại ngay từ vạch xuất phát.
Nhưng sự trưởng thành tài chính không đến từ việc né tránh mọi hình thức tín dụng. Nó đến từ việc hiểu rõ mình đang làm gì? Khi sinh viên bắt đầu phân biệt được giữa "tiêu dùng" và "vay nợ", giữa "thưởng cho bản thân" và "chi tiêu vượt khả năng", "mua trước trả sau" sẽ thôi mang dáng dấp của một cái bẫy. Lúc đó, tín dụng mới trở thành một công cụ có ích trong chừng mực, có giới hạn rõ ràng, và luôn đi kèm trách nhiệm.