Số hóa di sản Tín ngưỡng thờ Mẫu: Mở lối tiếp cận cho thế hệ trẻ

Dự án “Gõ Chầu Thiên Hội” là dự án quảng bá giá trị thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ với mục tiêu số hóa, hệ thống hóa và lan tỏa di sản thông qua cách tiếp cận truyền thông sáng tạo, dự án kỳ vọng xây dựng một hệ sinh thái trải nghiệm đa chiều (Bắc, Trung, Nam), khẳng định vai trò chủ thể của người trẻ trong sứ mệnh bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc trong kỷ nguyên số.

“Gõ Chầu Thiên Hội” được xây dựng với định hướng trở thành cầu nối liên thế hệ, nơi các giá trị thực hành của Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ được số hóa và hệ thống hóa theo hướng chuẩn mực, dễ tiếp cận và bền vững. Dự án không dừng ở hoạt động truyền thông ngắn hạn mà hướng tới hình thành một hệ sinh thái di sản trong môi trường số, trao vai trò chủ thể cho người trẻ trong việc kế thừa, tiếp nhận và lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống.

Vừa qua tại đền Thủy Trung Tiên (Hà Nội), Ban Tổ chức dự án đã tổ chức chương trình ra mắt và tọa đàm chuyên sâu về quảng bá giá trị thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ. Sự kiện không chỉ giới thiệu mục tiêu và lộ trình hoạt động Bắc, Trung, Nam, chia sẻ của các nghệ nhân và nhà nghiên cứu, cùng phần giới thiệu sách và kho tư liệu số hóa của dự án. Trong không gian thờ tựcông chúng đã có cơ hội tiếp cận di sản từ thực hành cụ thể, từ đó tạo bước đệm để hiểu đúng về di sản trước khi tham gia vào các hoạt động số hóa và lan tỏa tiếp theo.

Bạn Văn Hồng Thiên, Trưởng dự án “Gõ Chầu Thiên Hội” cho biết, cơ duyên đến với dự án bắt đầu từ cuối năm 2022 khi anh xem một MV của ca sĩ Hoàng Thùy Linh, lấy cảm hứng từ tín ngưỡng Tứ phủ. Những màu sắc và giai điệu trong tác phẩm đã khơi gợi sự tò mò, thôi thúc anh tìm hiểu sâu hơn...

“Khi bắt đầu nghiên cứu, tôi nhận ra phía sau đó là cả một vũ trụ quan của người Việt được thể hiện qua thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ. Những MV đó chỉ là sự gợi mở để công chúng biết đến nhiều hơn, nhưng khi tiếp cận các tư liệu gốc như chầu văn cổ hay các thực hành truyền thống của các bậc tiền nhân, tôi thực sự cảm thấy rất ‘chạm’ và có một mối duyên đặc biệt với tín ngưỡng này”, bạn Hồng Thiên chia sẻ.

Từ năm 2023, nhóm bắt đầu hành trình tìm hiểu một cách bài bản. Sau gần ba năm, dự án “Gõ Chầu Thiên Hội” chính thức được hình thành với ba chuỗi hoạt động chính tổ chức tại Hà Nội, Huế và Hồ Chí Minh. Theo Hồng Thiên, đó vừa là cơ duyên, vừa là may mắn khi trong quá trình triển khai, nhóm nhận được sự đồng hành và dẫn dắt của nhiều nhà nghiên cứu, nghệ nhân và những người làm văn hóa giàu kinh nghiệm, giúp dự án có điều kiện lan tỏa rộng rãi hơn trong cộng đồng.

“Dự án bắt đầu từ niềm đam mê. Từ đầu năm 2023, chúng tôi giữ ngọn lửa đam mê đó và đến đầu năm 2025 mới chính thức đặt bút xây dựng hệ thống tư liệu, kế hoạch để đưa ra những hoạt động dành cho người trẻ với cách tiếp cận mới mẻ hơn. Tuy nhiên, điều quan trọng là chúng tôi không làm mất đi bản chất của thực hành tín ngưỡng. Dự án tập trung khai thác các nguồn tư liệu đã được các nhà nghiên cứu và nghệ nhân gìn giữ, sau đó chuyển tải bằng những hình thức gần gũi hơn với giới trẻ, như triển lãm tương tác hoặc kết nối với các nghệ sĩ để sáng tạo các tác phẩm lấy cảm hứng từ tín ngưỡng thờ Mẫu”, bạn Hồng Thiên nói.

Bên cạnh đó, mục tiêu của dự án không chỉ dừng ở việc giới thiệu, mà còn khơi gợi sự tò mò để người trẻ chủ động tìm đến những nguồn tư liệu gốc, tìm hiểu chầu văn cổ và các thực hành truyền thống, từ đó hiểu sâu hơn về giá trị của di sản. Trong giai đoạn đầu, “Gõ Chầu Thiên Hội” triển khai ba nhóm hoạt động chính. Thứ nhất là cuộc thi sáng tạo nghệ thuật dành cho các bạn trẻ yêu thích hội họa và nghệ thuật thị giác. Thứ hai là chuỗi sự kiện tương tác cộng đồng, bao gồm sự kiện ra mắt dự án, một chuyến điền dã tại Huế và cuối cùng là triển lãm nghệ thuật tương tác tại TP Hồ Chí Minh.

Để xây dựng nội dung phù hợp, nhóm thực hiện khảo sát khoảng 2.000 bạn trẻ tại Hà Nội, Hồ Chí Minh và khu vực miền Trung, tiêu biểu là Đà Nẵng. “Những dữ liệu khảo sát này giúp chúng tôi thiết kế các hoạt động sát với nhu cầu tiếp cận văn hóa của người trẻ, đặc biệt là nhóm tuổi từ 18 đến khoảng 30”, bạn Hồng Thiên cho biết.

Song hành cùng chuỗi hoạt động xuyên suốt ba miền là hệ thống sản phẩm có tính kế thừa lâu dài, được xây dựng trên nền tảng học thuật và tham vấn chuyên môn chặt chẽ. Trong đó, ấn phẩm chuyên khảo “Độc bản văn chầu Phạm Văn Kiêm và Di sản văn ca chúc Thánh” do ông Nhật Tăng chủ biên là công trình chuyên khảo về hệ thống văn chầu trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, được thực hiện trên nền tảng khảo cứu và đối chiếu văn bản Hán Nôm cổ. Cuốn sách tập trung sưu tầm, phục dựng và hiệu đính các bản văn chầu có giá trị, nhằm gìn giữ nguyên bản lời văn dâng Thánh và chuẩn hóa tư liệu phục vụ thực hành nghi lễ.

Bên cạnh đó, thư viện số hóa Đạo Mẫu Việt Nam được phát triển trên cơ sở kế thừa tư duy số hóa di sản của nhà nghiên cứu Lê Văn Thao và đội ngũ “Enter Việt Nam”. Hệ thống dữ liệu đồ sộ này không chỉ là một kho tàng tri thức có giá trị bảo tồn, mà còn được ứng dụng thực tiễn trong giáo dục quốc gia, góp phần đưa di sản tiếp cận gần hơn với cộng đồng thông qua công nghệ.

Cùng với đó là sự đồng hành của nhà nghiên cứu Nhật Tăng, anh cho biết, cuốn sách về lời hát văn anh thực hiện là kết quả của gần 20 năm sưu tầm, nghiên cứu. Cuốn sách ra mắt không chỉ giúp người đọc tiếp cận với lời văn trong nghi lễ, mà còn là nguồn tư liệu để tìm hiểu về tín ngưỡng, lịch sử, di tích, con người và đặc trưng văn hóa của từng vùng miền trên khắp Việt Nam.

Chia sẻ về quá trình đồng hành cùng dự án của các bạn trẻ, anh cho biết chính niềm đam mê của họ đã khiến anh quyết định hỗ trợ. Tuy nhiên, hành trình này cũng không ít khó khăn. Trước hết là khoảng cách địa lý, bởi nhóm thực hiện chủ yếu sinh sống và làm việc tại TP Hồ Chí Minh, trong khi cái nôi của thực hành hát văn và tín ngưỡng thờ Mẫu lại tập trung ở miền Bắc. Bên cạnh đó là khoảng cách thế hệ.

“Các bạn đều thuộc thế hệ Gen Z, còn rất trẻ để có thể cảm nhận đầy đủ những giá trị văn hóa, lịch sử truyền thống. Khó khăn lớn nhất là phải giải thích cho các bạn hiểu được giá trị thực sự của những gì các bạn đang tiếp cận, và những giá trị ấy có ý nghĩa gì đối với đời sống đương đại”, nhà nghiên cứu NhậtTăng chia sẻ.

Sau quá trình trao đổi, theo ông Nhật Tăng, các bạn trẻ tỏ ra bất ngờ và hứng thú khi nhận ra chiều sâu văn hóa ẩn chứa trong lời hát văn. Điều đó cũng trùng với một nhu cầu lớn hiện nay là số hóa các di sản văn hóa.

“Từ trước đến nay, Bộ Văn hóa, các Sở Văn hóa và nhiều cá nhân đã nỗ lực trong việc bảo tồn di sản. Bản thân tôi cũng đã dành khoảng 17 năm để thực hiện công việc số hóa tư liệu. Khi các bạn trẻ mong muốn tiếp tục số hóa di sản, có thể nói đó là sự gặp gỡ của hai nhu cầu…”, nhà Nghiên cứu Nhật Tăng bộc bạch.

Dù vậy, quá trình này vẫn đối mặt với nhiều trở ngại, lớn nhất là vấn đề tư liệu. Phần lớn lời hát văn được lưu truyền bằng hình thức truyền miệng hoặc ghi chép thủ công, nhiều băng ghi âm cũ đã xuống cấp theo thời gian, khiến việc khôi phục và chuẩn hóa trở nên vô cùng khó khăn.

Theo nhà nghiên cứu Nhật Tăng, trước đây khi học hát văn, nhiều nghệ nhân gặp trở ngại lớn nhất chính là thiếu tư liệu để đối chiếu, đặc biệt khi mỗi vùng miền lại có cách truyền khẩu khác nhau: “Từ Nam Định, Thái Bình, Hải Phòng đến Hà Nội, hay khi vào Huế, TP Hồ Chí Minh, cùng một bản văn nhưng qua truyền miệng dễ dẫn đến ‘tam sao thất bản’”.

Bạn Cao Trần Gia Xuân, phụ trách truyền thông của dự án “Gõ Chầu Thiên Hội” chia sẻ, trong hai tháng đầu triển khai (từ tháng 11/2025), dự án đã thu hút hơn 500 sinh viên đến từ trên 120 trường Đại học, Cao đẳng trên cả nước tham gia vào Cộng đồng Người trẻ yêu di sản Văn hóa Việt Nam và ghi nhận hơn 100.000 lượt tiếp cận trên các nền tảng số, cho thấy sự quan tâm đáng kể của cộng đồng trẻ đối với Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ.

Điểm khác biệt dự án không nằm ở việc khai phá thêm tri thức mới, mà ở phương thức tiếp cận truyền thông: Chuyển từ “lưu giữ” sang “tương tác”, kết hợp hoạt động trực tiếp với nền tảng trực tuyến để hình thành hệ sinh thái trải nghiệm đa chiều, thu hẹp khoảng cách giữa không gian thực hành truyền thống và môi trường số.

Qua đó, dự án xây dựng lộ trình tiếp cận từ tò mò đến hiểu đúng, từ yêu di sản đến ý thức trách nhiệm bảo tồn, khẳng định người trẻ không chỉ là đối tượng tiếp nhận mà trở thành chủ thể tham gia, kế thừa và làm mới di sản trong khuôn khổ các giá trị gốc, góp phần bảo đảm sự bền vững của di sản trong đời sống đương đại.