'Tạng thư sinh tử' (kỳ cuối): Hiểu về lẽ vô thường

Chính xác thì tại sao chúng ta lại sợ chết đến mức né tránh nó hoàn toàn?

Ở đâu đó sâu thẳm bên trong, chúng ta biết không thể trốn tránh cái chết mãi mãi. Chúng ta biết, như lời Milarepa, rằng: "Thứ mà chúng ta vô cùng khiếp hãi và gọi là thi thể đang sống cùng chúng ta ở đây và ngay lúc này''. Càng trì hoãn việc đối diện với cái chết, càng phớt lờ nó, nỗi sợ hãi và bất an càng lớn dần, ám ảnh chúng ta. Càng cố chạy trốn khỏi nỗi sợ đó, nó càng trở nên khổng lồ hơn.

Cái chết là một bí ẩn rộng lớn, nhưng có hai điều chúng ta có thể khẳng định: Chắc chắn chúng ta sẽ chết, và chúng ta không biết chắc mình sẽ chết khi nào hoặc như thế nào. Như vậy, điều chắc chắn duy nhất là sự không chắc chắn về thời điểm chết, và nó trở thành cái cớ để chúng ta trì hoãn việc đối diện trực tiếp với cái chết.

Chúng ta giống như những đứa trẻ chơi trốn tìm, che mắt mình và nghĩ không ai có thể nhìn thấy.

Tại sao chúng ta lại sống trong nỗi kinh hoàng trước cái chết?

Bởi vì bản năng của chúng ta là muốn sống và tiếp tục sống, trong khi cái chết là một kết thúc tàn nhẫn cho những gì chúng ta quen thuộc. Chúng ta cảm thấy rằng khi nó đến, mình sẽ bị đẩy vào một nơi hoàn toàn xa lạ hoặc trở thành một người hoàn toàn khác. Ta tưởng tượng mình sẽ thấy lạc lõng và bối rối, trong một môi trường đáng sợ và lạ lẫm. Ta nghĩ rằng chết sẽ giống như thức dậy mà không có ai bên cạnh, bị nỗi lo âu giày vò, ở một đất nước xa lạ, không biết gì về vùng đất hay ngôn ngữ, không tiền bạc, không người quen, không giấy tờ, không bạn bè.

Có lẽ lý do sâu xa nhất khiến chúng ta sợ chết là vì chúng ta không biết mình là ai. Chúng ta tin vào một bản sắc cá nhân độc nhất và riêng biệt; nhưng nếu dám kiểm tra nó, ta sẽ thấy bản sắc đó hoàn toàn phụ thuộc vào một tập hợp vô tận những thứ phụ trợ: tên tuổi, lý lịch, bạn đời, gia đình, ngôi nhà, công việc, bạn bè, thẻ tín dụng. Chúng ta dựa vào những phụ trợ mong manh và thoáng qua này để có cảm giác an toàn. Vậy khi tất cả những thứ đó bị lấy đi, ta có còn biết mình thực sự là ai không?

Mất đi những điểm tựa quen thuộc, chúng ta đối mặt với chính bản thân, một con người mà ta không biết, một kẻ lạ mặt đáng sợ mà chúng ta đã sống cùng suốt thời gian qua nhưng chưa bao giờ thực sự muốn gặp. Có phải vì thế mà chúng ta cố gắng lấp đầy mọi khoảnh khắc của thời gian bằng tiếng ồn và các hoạt động, dù nhàm chán hay tầm thường đến đâu, để đảm bảo mình không bao giờ phải ở một mình trong im lặng với kẻ lạ mặt này?

Điều này chẳng phải đang chỉ ra một bi kịch trong cách sống của chúng ta sao? Chúng ta sống dưới một bản sắc giả tạm, trong một thế giới thần tiên hoang tưởng chẳng khác gì chú rùa đầu bò trong Alice ở xứ sở thần tiên. Bị thôi miên bởi cảm giác phấn khích mà quá trình xây dựng đem lại, ta đã dựng nên những ngôi nhà của cuộc đời mình trên cát. Thế giới này có vẻ thật thuyết phục cho đến khi cái chết đập tan ảo tưởng và đẩy chúng ta ra khỏi nơi ẩn nấp. Điều gì sẽ xảy ra với chúng ta nếu chúng ta không có chút hiểu biết nào về thực tại sâu xa hơn?

Khi chết, ta để lại mọi thứ phía sau, đặc biệt là thân này, thứ mà ta đã yêu quý hết mực, dựa dẫm một cách mù quáng, và cố gắng hết sức để duy trì sự sống. Nhưng tâm chúng ta cũng chẳng đáng tin cậy hơn thân. Cứ quan sát tâm bạn trong vài phút mà xem. Bạn sẽ thấy nó giống như một con bọ chét, liên tục nhảy từ chỗ này sang chỗ kia. Bạn sẽ thấy những suy nghĩ liên tục sinh khởi mà không có lý do hay mối liên kết nào cả. Bị cuốn theo sự hỗn loạn trong từng khoảnh khắc, chúng ta là nạn nhân của chính những thất thường trong tâm mình. Nếu đây là trạng thái tâm duy nhất mà ta quen thuộc thì việc nương tựa vào tâm ở thời điểm chết đúng là một canh bạc ngược đời.

Sau khi thầy tôi qua đời, tôi trở nên gần gũi với Dudjom Rinpoche, một trong những thiền sư, nhà huyền học và hành giả du già vĩ đại nhất của thời đại. Một ngày nọ, ngài đang lái xe xuyên nước Pháp cùng vợ mình, vừa đi vừa ngắm nhìn phong cảnh đồng quê. Họ đi ngang qua một nghĩa trang dài, mới được sơn sửa và trang trí bằng hoa tươi. Vợ của Dudjom Rinpoche nói: "Rinpoche, ông nhìn xem mọi thứ ở phương Tây ngăn nắp và sạch sẽ thế nào này. Ngay cả nơi để xác cũng không một vết bẩn. Ở phương Đông, thậm chí nhà dành cho người sống cũng chẳng sạch được như thế."

Ngài đáp: "À, phải, đúng vậy; đây là một đất nước văn minh. Họ có những ngôi nhà tuyệt vời dành cho các xác chết. Nhưng bà không để ý sao? Họ cũng có những ngôi nhà tuyệt vời dành cho các xác sống nữa''.

Mỗi khi nghĩ về câu chuyện này, tôi lại nghĩ đến sự trống rỗng và vô nghĩa của cuộc sống khi nó được xây dựng trên một niềm tin sai lầm vào sự liên tục và trường tồn. Khi sống như vậy, như lời của Dudjom Rinpoche, chúng ta trở thành những xác sống vô hồn.

Cũng chẳng phải chúng ta dành nhiều thời gian hay suy nghĩ cho cuộc sống này. Hãy nhớ đến những người làm việc suốt nhiều năm rồi nghỉ hưu và nhận ra rằng mình không biết phải làm gì khi già đi và đối diện với cái chết. Mặc dù chúng ta nói rất nhiều về việc sống "thực tế", nhưng ở phương Tây, "thực tế" thường đồng nghĩa với thiển cận và ích kỷ. Tập trung ngắn hạn vào đời sống này, chỉ cuộc sống hiện tại này, chính là sự dối lừa vĩ đại, cội nguồn của chủ nghĩa vật chất tàn khốc và mang tính hủy hoại của thế giới hiện đại.

Không ai nói về cái chết, và không ai nói về thế giới bên kia, vì người ta bị thuyết phục rằng những cuộc nói chuyện như vậy sẽ chỉ cản trở "tiến bộ" trong thế giới này. Song nếu khao khát sâu xa nhất của chúng ta là được sống và tiếp tục sống, tại sao ta lại mù quáng khăng khăng rằng chết là hết? Tại sao không thử ít nhất khám phá khả năng có thể có một cuộc sống sau cái chết? Nếu chúng ta thực sự sống thực tế như chúng ta vẫn tuyên bố, tại sao không bắt đầu tự hỏi một cách nghiêm túc rằng: "Tương lai thực sự của ta nằm ở đâu?".

Rốt cuộc, đâu có ai sống lâu hơn 100 năm. Và sau đó là cả một sự vĩnh hằng trải dài, không được tính đến.

Kỳ 1, Hết.

(Trích sách Tạng thư sinh tử)