Thi khoa học, hay diễn thành tích?

Vụ kiện diễn ra đã lâu, không rầm rộ và được nhắc tới nhiều trên truyền thông nhưng là một kỳ tích trong giới khoa học. Thierry Meynard là chuyên gia hàng đầu về cấu trúc các bộ chuyển đổi công suất bán dẫn nhiều lớp. Ông kiện một tập đoàn lớn tại châu Âu vì đã sử dụng bằng sáng chế của mình nhưng không trích dẫn, thậm chí còn tự nhận là phát minh của tập đoàn.

Phát minh này có ý nghĩa rất lớn trong việc phát triển các bộ chuyển đổi nhiều lớp vào các ứng dụng công suất lớn mà ông đã dành nửa cuộc đời để theo đuổi. Phát minh đó cũng lấy đi tuổi trẻ, niềm hạnh phúc cá nhân nhưng mang lại lòng tận tụy và niềm đam mê của một nhà khoa học thực sự trên con đường đi của mình.

Thierry kể với tôi vụ kiện này tốn rất nhiều công sức. Ông tưởng chừng phải bỏ cuộc khi cơ quan chủ quản là trường đại học không đứng ra ủng hộ và bảo vệ, vì mối quan hệ với đối tác. Mọi thủ tục pháp lý, tài liệu đối chứng... ông tự thuê luật sư thực hiện. Với ông, ý nghĩa lớn nhất của chiến thắng đó là tìm được sự trung thực, liêm chính và tôn trọng trong nghiên cứu và sáng chế khoa học.

Hôm đó, ông cũng chia sẻ về khái niệm "Research Ethics" - đạo đức khoa học - nơi có tính kế thừa và phát triển; nơi những công trình khoa học cần trung thực và đúng với bản chất của vấn đề nghiên cứu, chứ không phải chỉ làm đẹp kết quả; nơi mà nhà khoa học không chỉ nghĩ tới thành công mà còn phải chấp nhận cả những thất bại ở mỗi dự án, ý tưởng.

Từ góc nhìn đó, khi xem danh sách đề tài đoạt giải thưởng Cuộc thi khoa học kỹ thuật quốc gia dành cho học sinh THCS và THPT, tôi vừa mừng vừa trăn trở.

Mừng vì chúng ta có những đề tài rất thời sự, những poster trình bày sáng tạo và đẹp đẽ, những kết quả đầy triển vọng. Mừng vì cuộc thi mang đến khát vọng và tình yêu khoa học để các bạn trẻ có cơ hội tham gia giải các bài toán lớn.

Nhưng tôi cũng tự đặt câu hỏi cho riêng mình: những đề tài, kết quả đó có thực sự xuất phát từ những cô cậu học sinh 15-17 tuổi, những nhân tố đóng vai trò trung tâm trong cuộc thi?

Một số đề tài đoạt giải có thể tương đương với những nghiên cứu chuyên sâu, cần rất nhiều thời gian tính toán, thí nghiệm, thử nghiệm; với lượng kiến thức vượt xa rất nhiều so với khuôn khổ của bậc THPT.

Học sinh ngày nay có kỹ năng, kiến thức tốt hơn, được tích hợp đủ công nghệ và AI nhưng bằng kinh nghiệm nghiên cứu của mình, tôi cho rằng, với những đề tài đồ sộ và phức tạp đó, các em khó có thể tự mình làm ra. Thậm chí, chỉ hiểu được bản chất vấn đề cũng đã là việc quá sức.

Thực tế, nhiều đề tài trong các cuộc thi này từng bị nghi ngờ và không ít trường hợp từng bị phát hiện có bàn tay can thiệp của giáo viên, nghiên cứu viên, thậm chí các nhà khoa học. Sự hỗ trợ đã vượt qua ranh giới hướng dẫn, trở thành làm thay.

Nếu cuộc thi này nhằm khai mở niềm đam mê khoa học, trên cơ sở tận dụng những kiến thức ở bậc THPT, có lẽ chúng ta nên nghĩ đến những đề tài và nội dung vừa sức hơn với các em. Ở đó kiến thức khoa học cơ bản được áp dụng, đạo đức khoa học được hình thành và các em được làm, được cống hiến với kiến thức và sự hiểu biết của mình, bên cạnh những cảm xúc thực thụ mà chỉ những người làm khoa học mới có.

Nhìn rộng ra, một nền khoa học phát triển không thể dựa vào các báo cáo "đẹp", vào tâm lý chạy theo danh hiệu, giải thưởng, mà phải dựa vào sản phẩm thật, giá trị thật và con người thật. Ở đó, nghiên cứu khoa học phải dựa trên giá trị cá nhân cốt lõi là sự liêm chính và trong sáng. Nếu chúng ta tiếp tục coi trọng hình thức hơn thực chất, thì khoa học không chỉ bị trì trệ mà còn mất đi niềm tin của xã hội - thứ tài sản vô giá mà bất kỳ ngành nào cũng cần.

Khoa học không phải là sân khấu trình diễn thành tích, mà là nơi sự trung thực và khát vọng sáng tạo phải được tôn vinh và tôn trọng.

Khoa học kỹ thuật là con đường ngắn nhất để tìm ra sự thật, trên con đường đó có dấu ấn của sự sáng tạo, của những ý tưởng táo bạo. Người dấn thân vào hành trình khoa học sẽ trải qua những khoảnh khắc bế tắc đến cùng cực, những thất bại đau đớn, cũng như những giây phút hạnh phúc thăng hoa đến điên rồ khi có được kết quả tích cực.

Và sau tất cả, vẻ đẹp sâu thẳm của khoa học vẫn là sự liêm chính và minh bạch.

Trần Đức Hoàn