Trung đội nữ dân quân đầu tiên ở miền Bắc bắn rơi máy bay Mỹ

Thanh Hóa là địa bàn chiến lược quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, vừa là hậu phương lớn, vừa là tuyến chi viện trực tiếp cho chiến trường miền Nam. Từ năm 1965, sau khi chiến lược Chiến tranh đặc biệt bị phá sản, quân đội Mỹ mở rộng đánh phá miền Bắc bằng không quân và hải quân nhằm cắt đứt nguồn tiếp tế cho chiến trường.

Hậu Lộc là huyện ven biển phía bắc tỉnh Thanh Hóa trở thành trọng điểm đánh phá. Trên địa bàn có nhiều tuyến giao thông huyết mạch, kho lương thực, bến phà và đường thủy nội địa nối liền với các vùng hậu cần. Những năm 1966-1967, máy bay Mỹ liên tục ném bom, bắn phá khu vực này.

Trước tình hình đó, Tỉnh ủy và Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa chủ trương củng cố hệ thống phòng không nhân dân, thành lập các đơn vị dân quân tự vệ tại chỗ. Ngày 19/5/1967, Trung đội nữ dân quân Hoa Lộc ra đời, gồm 14 cô gái độ tuổi từ 18 đến 20.

Ngày 1/6/1967, trung đội được trang bị ba khẩu súng phòng không 12,7 mm, làm nhiệm vụ bảo vệ bầu trời, kho tàng và các tuyến vận chuyển đường sông, đường biển. Phần lớn nữ dân quân vẫn là học sinh hoặc lao động hợp tác xã, huấn luyện chưa đầy đủ nhưng phải nhanh chóng bước vào trận chiến.

"Chúng tôi dự kiến huấn luyện 10 ngày, nhưng mới học được hơn 5 ngày trên lý thuyết, chưa thực hành thì nhận lệnh trở về trực chiến, do máy bay Mỹ đánh phá ác liệt", bà Hoàng Thị Mợi, 77 tuổi, nguyên Trung đội trưởng Trung đội nữ dân quân Hoa Lộc, nhớ lại.

Ký ức về những trận đối đầu với không lực Mỹ

Trận địa Đông Ngàn, xã Hoa Lộc, là nơi Trung đội nữ dân quân lần đầu đối mặt với máy bay Mỹ. Ngày 6/6/1967, khi hai tốp máy bay của không quân Mỹ bay thấp dọc sông Lèn, bổ nhào cắt bom, các cô gái lần đầu nổ súng.

"Ai cũng hồi hộp, thiếu kinh nghiệm nên bắn không trúng mục tiêu", bà Hoàng Thị Mợi kể. Ngay sau đó, toàn trung đội tổ chức rút kinh nghiệm, phân tích từng thao tác từ ước lượng độ cao, cự ly đến cách phối hợp giữa các khẩu đội.

Đúng 15h ngày 16/6/1967, cũng tại trận địa này, Trung đội nữ dân quân Hoa Lộc bước vào trận đánh thứ hai. Khi máy bay thứ hai lao xuống đúng tầm bắn, lệnh nổ súng được phát ra từ Trung đội phó Trịnh Thị Cần. Ba khẩu súng 12,7 mm đồng loạt điểm xạ.

"Sau 27 viên đạn, chiếc AD-4 bốc cháy, kéo theo cột khói đen rồi lao ra biển", bà Mợi nhớ lại. Đó là lần đầu tiên đơn vị nữ dân quân ở miền Bắc bắn rơi máy bay Mỹ bằng súng bộ binh.

Chiến công nhanh chóng lan tỏa, trở thành biểu tượng cho tinh thần chiến đấu quả cảm của phụ nữ Việt Nam. Ngày 16/7/1967, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư khen và tặng huy hiệu cho Trung đội nữ dân quân Hoa Lộc. "Chúng tôi đọc thư ngay bên ụ súng. Ai cũng tự nhủ phải chiến đấu tốt hơn nữa để xứng đáng với sự tin tưởng của Bác", bà Nguyễn Thị Thứ, nguyên khẩu đội trưởng, kể.

Sau chiến công đầu tiên, trung đội tiếp tục tập luyện, trực chiến trong điều kiện khắc nghiệt. Ban ngày chiến đấu, ban đêm những lúc không có máy bay địch, các cô gái lại tranh thủ đi cấy, làm cỏ, lấy khoai, sắn nuôi đơn vị. Những thửa ruộng gần trận địa được trung đội nhận lại, vừa là nơi trồng cấy, vừa là tuyến phòng thủ.

Ngày 2/11/1967, khi không quân Mỹ đánh phá cầu De - nút giao thông quan trọng cách trận địa Đông Ngàn hơn 2 km, Trung đội nữ dân quân Hoa Lộc tiếp tục lập công, bắn rơi thêm một máy bay Mỹ và được Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng thưởng Huân chương chiến công hạng nhất.

Những năm sau đó, chiến tranh ngày càng khốc liệt. Tháng 4/1972, Mỹ mở cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc lần thứ hai, sử dụng cả máy bay chiến lược B-52. Trên trận địa Hoa Lộc, các nữ dân quân duy trì trạng thái sẵn sàng chiến đấu. Ngày 30/7/1972, Trung đội phối hợp cùng các đơn vị phòng không khác, tạo lưới lửa nhiều tầng, bắn rơi thêm một máy bay phản lực Mỹ.

Bà Phạm Thị Nghi, nguyên chiến sĩ Trung đội, nói giản dị: "Chúng tôi không nghĩ mình là anh hùng. Khi máy bay đến, chỉ có một suy nghĩ là phải bắn, phải giữ cho làng xóm, kho tàng được an toàn".

Với thành tích bắn rơi ba máy bay hiện đại của không lực Mỹ trong hơn 100 trận chiến đấu, tháng 9/1973, Trung đội nữ dân quân Hoa Lộc được tặng thưởng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cùng nhiều phần thưởng cao quý khác. Bà Cần, bà Mợi được các nước trong khối xã hội chủ nghĩa như Liên Xô, Chi Lê mời sang thăm, kể chuyện bắn máy bay Mỹ.

Sau khi Hiệp định Paris năm 1973, Trung đội nữ dân quân Hoa Lộc cơ bản hoàn thành nhiệm vụ, nhưng vẫn được duy trì trạng thái sẵn sàng chiến đấu cho đến sau ngày 30/41975 mới giải tán.

Năm 1991, trận địa Đông Ngàn thuộc cụm di tích lịch sử văn hóa Hoa Lộc, được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh. Năm 2023, chính quyền khởi công dự án xây dựng Khu di tích lịch sử trận địa Đông Ngàn và tượng đài Trung đội nữ dân quân Hoa Lộc với diện tích hơn 1,5 ha. Đến tháng 2/2026, công trình đã cơ bản hoàn thành, trở thành điểm tham quan, giáo dục truyền thống lịch sử.

Lê Hoàng