'Viễn thông, bưu chính cần đổi mới trước khi già'

Theo Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, ngành viễn thông Việt Nam không yếu nhưng nếu không đổi mới sẽ thành "ông già", còn bưu chính đang trẻ lại nhưng cần đổi mới ngay từ khi đang tốt.

Thông điệp được Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng nêu tại Hội nghị Triển khai công tác năm 2026 của khối Bưu chính - Viễn thông, diễn ra chiều 10/1.

Ngành viễn thông Việt Nam không còn trẻ trung như trước đây nữa, đang già đi. Trong 10 năm qua, chúng ta ổn định, nhưng ít đột phá. Chúng ta duy trì, nhưng chưa mở ra động cơ tăng trưởng mới. Tốc độ tăng trưởng luôn dưới 5%.

Viễn thông đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử, và đang đứng trước ngã rẽ mới. Thành tựu là: phổ cập kết nối, đưa Internet đến mọi người dân, tạo nền móng cho chuyển đổi số quốc gia. Đó là thành tựu mang tính lịch sử.

Nhưng mô hình tăng trưởng truyền thống dựa trên thuê bao, lưu lượng, ARPU (doanh thu trung bình trên một thuê bao) đã chạm trần. 3G/4G/5G chỉ là G cao hơn, nhưng giá trị mới tạo ra rất ít. Doanh thu viễn thông tăng chậm, trong khi dữ liệu bùng nổ, AI bùng nổ, kinh tế số bùng nổ. Có một nghịch lý là, viễn thông là hạ tầng của kỷ nguyên số, nhưng chính viễn thông lại đang tăng trưởng chậm hơn kinh tế số.

Vấn đề không phải là công nghệ, mà ở mô hình. Mạng lưới của Việt Nam thuộc nhóm tốt nhất trong khu vực, các doanh nghiệp viễn thông có đội ngũ kỹ sư mạnh. Nhưng vấn đề là, chúng ta vẫn đang tư duy như một ngành cung cấp kết nối, trong khi thế giới đã chuyển sang cung cấp năng lực số.

Nếu viễn thông chỉ bán phút gọi, bán GB dữ liệu thì giá sẽ ngày càng giảm, cạnh tranh sẽ ngày càng khốc liệt, và giá trị sẽ ngày càng mỏng, không có tiền để tiếp tục đầu tư mạnh vào hạ tầng.

Viễn thông không thể sống mãi bằng việc bán đường ống nữa.

Đã đến lúc phải chuyển Telco sang Digital Infrastructure Company, chuyển công ty viễn thông sang công ty hạ tầng số. Tôi muốn nhấn mạnh một chuyển dịch mang tính sống còn: Viễn thông không chỉ là hạ tầng kết nối, mà phải trở thành hạ tầng năng lực số của nền kinh tế. Điều đó có nghĩa không chỉ bán băng thông mà còn cung cấp Cloud - AI - Data - Security - IoT - Platform. Nó như một loại điện mới cho doanh nghiệp và xã hội. Viễn thông phải trở thành nhà cung cấp năng lực số trọn gói, chứ không chỉ là nhà vận hành mạng.

5G không phải để nhanh hơn, mà để làm được những việc chưa từng làm. Nếu 5G chỉ để xem video nét hơn, tải dữ liệu nhanh hơn thì 5G sẽ thất bại về mặt kinh tế. 5G chỉ có ý nghĩa khi đi vào nhà máy, cảng biển, logistics, y tế, năng lượng, đô thị, trở thành hạ tầng của sản xuất và dịch vụ giá trị cao

Điều này đòi hỏi viễn thông bắt tay sâu với các ngành dọc, hiểu bài toán sản xuất, vận hành, hiểu chi phí của khách hàng, và đồng sáng tạo giải pháp, không chỉ bán sim. Nhà mạng trở thành nhà nghiên cứu phát triển hơn là nhà vận hành mạng.

Viễn thông không thể đổi mới một mình, nhưng phải là người mở đường. Viễn thông có lợi thế mà ít ngành nào có, đó là: dữ liệu, hạ tầng, độ phủ, độ tin cậy, bộ máy ở khắp nơi. Vì vậy, viễn thông không nên làm thay startup, không cạnh tranh với các doanh nghiệp công nghệ, mà phải mở hạ tầng, mở API, chia sẻ dữ liệu có kiểm soát, trở thành nền tảng cho cả hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, cho hàng chục nghìn doanh nghiệp công nghệ số sáng tạo, giải các bài toán của doanh nghiệp, của xã hội.

Viễn thông mạnh lên không phải khi làm tất cả mọi thứ mà là khi giúp hàng chục nghìn doanh nghiệp khác làm tốt hơn công việc của họ.

Nhà nước sẽ không giữ viễn thông trong vùng an toàn nữa. Không giữ viễn thông trong tư duy quản lý cũ. Sẽ chuyển từ quản lý hạ tầng viễn thông sang quản trị hạ tầng chiến lược quốc gia; từ quản lý tần số sang quản trị tần số vì mục tiêu phát triển; từ cấp phép sang thiết kế luật chơi mới và sandbox.

Nhà nước sẽ không làm thay doanh nghiệp, nhưng mở đường thể chế cho thử nghiệm, mô hình mới, dịch vụ mới, và thất bại có kiểm soát. Đây sẽ là nghề mới của quản lý nhà nước về viễn thông, thay vì cấp phép, kiểm tra sim, quản lý giá bán thoại, bán data, quản lý khuyến mại.

Ngành viễn thông Việt Nam không yếu, nhưng đang già đi rất nhanh, nếu không đổi mới, thực sự sẽ thành "ông già".

Viễn thông Việt Nam hoàn toàn có thể bước sang một chu kỳ tăng trưởng mới, bước sang cuộc đổi mới lần hai sau 40 năm đổi mới lần một. Không phải bằng nhiều thuê bao hơn, mà bằng nhiều giá trị hơn cho nền kinh tế và xã hội. Chuyển từ hạ tầng alo, hạ tầng thông tin liên lạc sang hạ tầng của nền kinh tế. Viễn thông của 10 năm tới không chỉ kết nối con người, mà phải kết nối sản xuất, kết nối tri thức, và kết nối tương lai.

Viễn thông trở thành hạ tầng sản xuất, hạ tầng tri thức. Quản lý nhà nước phải thay đổi thể chế, thay đổi quản lý, phải kiến tạo để tạo ra sự chuyển đổi này. Tăng trưởng viễn thông trong 10 năm tới cũng phải 2 con số.

Bưu chính thì đang trẻ lại, 10 năm gần đây, bưu chính tăng trưởng nhanh, 20-30%, nhờ thương mại điện tử. Nhưng nếu bưu chính không đổi mới ngay từ bây giờ thì rồi bưu chính cũng sẽ gặp câu chuyện như viễn thông. Lại mất 10 năm chậm lại rồi mới lấy được đà mới.

Bởi vậy, bưu chính cần đổi mới ngay từ khi đang tốt, ngay từ bây giờ, để tiếp tục tăng trưởng nhanh 20-30% trong 10 năm nữa.

Chuyển trọng tâm từ thư từ/bưu phẩm/bưu kiện sang hạ tầng bưu chính số, sang logistics nhẹ, địa chỉ số, chia sẻ dữ liệu bưu chính, công nghệ giao hàng mới, tương thích với thương mại điện tử và nền kinh tế số. Tạo ra không gian bưu chính 3D, hoạt động trên đất liền và không gian tầm thấp.

Quản lý nhà nước về bưu chính phải mở ra các không gian mới cho bưu chính ít nhất tăng 4 lần. Đến 2030-2035, bưu chính phải lớn hơn viễn thông.

Chuyển dịch quan trọng nhất là bưu chính số, không gian số. Mở rộng các khái niệm mới trên không gian số, thí dụ như kho ảo.

Hệ sinh thái bưu chính số bao gồm giao hàng, logistics, địa chỉ số, dữ liệu số, hoàn tất đơn hàng, hạ tầng kho bãi...

Mạng lưới bưu chính từ last mile (giao hàng chặng cuối) phải trở thành mạng lưới hoàn chỉnh. Hạ tầng bưu chính có tính mạng lưới giống như mạng viễn thông toàn quốc, có kho lớn (giống như tổng đài lớn) ở các trung tâm vùng, kho nhỏ (giống như tổng đài nhỏ) ở tỉnh, bộ tập trung thuê bao ở xã, rồi từ đó là last mile.

Mở rộng khái niệm địa chỉ số từ huyện xuống tới hộ gia đình và cá nhân, gắn với bản đồ số, dữ liệu dân cư, không gian số.

Mở rộng phương tiện chuyển phát truyền thống sang các công nghệ mới như drone, robot.

Từ giao hàng sang hoàn tất đơn hàng, từ 2 kg sang 500 kg, dịch vụ bưu chính cơ bản từ thư/bưu phẩm sang thương mại điện tử, sang giao hàng tại nhà ở vùng sâu, xa.

Xem xét thành lập quỹ bưu chính công ích.

Bưu chính, viễn thông là một cặp đôi để đảm bảo dòng chảy dữ liệu và dòng chảy vật chất của nền kinh tế.

Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng