Vỡ kế hoạch chọn trường cho con khi bỏ chia khu vực thi lớp 10

Trong nhiều năm theo dõi các mùa tuyển sinh, tôi thường nghe phụ huynh nói nửa đùa nửa thật rằng kỳ thi lớp 10 ở Hà Nội không chỉ là kỳ thi của học sinh, mà còn là một "bài kiểm tra tâm lý" dành cho cha mẹ. Bởi ngoài việc học của con, phụ huynh còn phải đối mặt với một quyết định không hề đơn giản: đặt nguyện vọng như thế nào cho hợp lý? Chọn sai một bước có thể khiến cả năm nỗ lực của con rơi vào thế rủi ro.

Qua nhiều năm, một "công thức" khá quen thuộc đã hình thành trong cách chọn nguyện vọng. Phụ huynh thường sắp xếp ba lựa chọn theo một chiến lược khá thận trọng: một trường "mơ ước" để con thử sức, một trường "vừa sức" để tăng khả năng trúng tuyển, và một trường "an toàn" nhằm tránh rơi vào tình huống xấu nhất. Cách tính này dựa khá nhiều vào dữ liệu điểm chuẩn của các năm trước - thứ được xem như một dạng "bản đồ tham khảo" cho mỗi mùa tuyển sinh.

Thế nên, đề xuất bỏ quy định chia khu vực tuyển sinh lớp 10 công lập khi được nêu ra lập tức thu hút sự chú ý của dư luận. Bởi chỉ một thay đổi nhỏ trong "luật chơi" tuyển sinh cũng có thể tạo ra những dịch chuyển lớn trong tâm lý học sinh, cách tính toán của phụ huynh và cả chiến lược tuyển sinh của nhà trường.

Nhìn ở góc độ quản lý giáo dục, việc xem xét gỡ bỏ rào cản khu vực phản ánh một tư duy mới. Nếu chính sách này được thực thi, học sinh sẽ có cơ hội đăng ký nguyện vọng vào bất kỳ trường THPT công lập nào trong thành phố, thay vì bị giới hạn trong khu vực cư trú như lâu nay. Điều này, về lý thuyết, có thể mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng và giảm bớt những bất hợp lý vốn tồn tại nhiều năm.

>>Bài thi vào lớp 10 tổ hợp 6 môn quá sức với học sinh?

Tuy nhiên, kinh nghiệm từ các cải cách giáo dục cho thấy: mỗi khi một "bức tường" được tháo bỏ, hệ thống phía sau nó cũng bắt đầu chuyển động. Khi ranh giới khu vực không còn, cách phụ huynh lựa chọn trường có thể thay đổi, mức độ cạnh tranh giữa các trường có thể dịch chuyển và áp lực thi cử cũng có thể được phân bố lại theo những cách khó lường. Điều quan trọng hơn là chuẩn bị cho những thay đổi sẽ xảy ra sau đó: từ quy hoạch mạng lưới trường học, cung cấp thông tin minh bạch cho phụ huynh, đến cách thiết kế chính sách để cơ hội được mở rộng mà không làm gia tăng bất bình đẳng.

Mỗi năm, Hà Nội có hơn 100.000 học sinh tốt nghiệp THCS, nhưng chỉ khoảng 70.000-72.000 em có cơ hội vào các trường THPT công lập. Điều đó có nghĩa là gần một nửa số học sinh buộc phải chọn những con đường khác: học tại trường tư thục, theo học ở trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên, hoặc đi theo hướng học nghề sớm. Trong tâm lý xã hội, trường công lập vẫn được xem như lựa chọn "an toàn" và quen thuộc nhất. Khi nhu cầu tập trung vào một cánh cửa, cánh cửa ấy tất yếu trở nên chật hẹp.

Với câu chuyện tuyển sinh lớp 10 ở Hà Nội, việc nới lỏng hoặc xóa bỏ ranh giới khu vực cũng đặt ra một loạt kịch bản:

Trước hết, dễ hình dung nhất là sức hút của các trường có thương hiệu lâu năm sẽ tăng lên rõ rệt. Trong bất kỳ hệ thống giáo dục nào, cũng luôn tồn tại một nhóm trường được xã hội đánh giá cao hơn về chất lượng đào tạo, truyền thống hoặc môi trường học tập. Khi rào cản địa lý không còn, học sinh từ nhiều khu vực khác nhau có thể cùng hướng về những lựa chọn này. Điều đó có nghĩa là lượng hồ sơ đăng ký vào các trường "top đầu" có khả năng tăng mạnh, kéo theo tỷ lệ cạnh tranh cao hơn so với trước. Với học sinh có năng lực tốt, đây có thể là cơ hội để thử sức ở những môi trường tốt hơn. Nhưng với nhiều gia đình, áp lực thi cử cũng có thể trở nên nặng nề hơn.

Một hệ quả khác thường ít được chú ý ngay từ đầu là điểm chuẩn của các trường có thể trở nên khó dự đoán hơn. Trước đây, khi nguồn tuyển chủ yếu đến từ một khu vực nhất định, điểm chuẩn của mỗi trường thường dao động trong một khoảng tương đối ổn định qua các năm. Phụ huynh chỉ cần theo dõi xu hướng điểm chuẩn vài mùa tuyển sinh là có thể ước lượng khả năng trúng tuyển của con. Nhưng khi phạm vi đăng ký mở rộng ra toàn thành phố, lượng thí sinh đăng ký vào từng trường có thể biến động lớn theo từng năm. Khi đó, những bảng điểm chuẩn vốn quen thuộc có thể không còn là "kim chỉ nam" đáng tin cậy như trước.

Tuy nhiên, thay đổi này cũng có thể mang lại một tác động tích cực: mức độ cạnh tranh giữa các trường sẽ rõ rệt hơn. Khi học sinh có nhiều lựa chọn hơn, mỗi trường không chỉ chờ nguồn tuyển từ khu vực của mình, mà phải chủ động xây dựng sức hấp dẫn riêng. Chất lượng giảng dạy, môi trường học tập, hoạt động trải nghiệm, định hướng nghề nghiệp... sẽ trở thành những yếu tố quan trọng để thu hút học sinh. Ở góc độ dài hạn, đây có thể là động lực khiến hệ thống trường THPT phát triển năng động hơn, thay vì vận hành theo quỹ đạo tương đối ổn định như trước.

Điều phụ huynh mong đợi nhất lúc này không phải là những lời trấn an chung chung, mà là thông tin rõ ràng, minh bạch và kịp thời từ phía cơ quan quản lý: quy định cụ thể ra sao, cách xét tuyển thế nào, và những dữ liệu nào có thể giúp họ đưa ra lựa chọn hợp lý? Suy cho cùng, phụ huynh không sợ sự cạnh tranh. Điều họ lo là phải cạnh tranh trong một cuộc chơi mà luật lệ chưa thật sự rõ ràng.

Với những điều chỉnh liên quan đến tuyển sinh, ba yếu tố luôn có ý nghĩa quyết định là: công bố sớm, giải thích đầy đủ và xây dựng lộ trình rõ ràng. Khi phụ huynh hiểu được quy định mới sẽ áp dụng ra sao, từ thời điểm nào và dựa trên những nguyên tắc nào, họ có thể bình tĩnh hơn trong việc định hướng cho con. Sự minh bạch trong chính sách cũng giúp học sinh tránh bị cuốn vào những lo lắng không cần thiết, để tập trung vào điều quan trọng nhất - đó là chuẩn bị tốt cho việc học tập và kỳ thi phía trước.

Vũ Thị Minh Huyền