"Vua" lò sấy ở miền Tây và khát vọng xuất khẩu trí tuệ Việt

Chuyên sản xuất máy nông cụ nhưng thay vì bán sản phẩm thô như những người nông dân cùng thời, ông Dương Xuân Quả chọn lối đi riêng, biến sáng chế độc quyền thành sản phẩm công nghệ được các nước láng giềng săn đón. 

Khát vọng của "người thợ cả" An Giang không chỉ là lời giải thực tiễn cho bài toán nâng tầm giá trị nông sản bằng trí tuệ mà còn là minh chứng sống động cho định hướng phát triển nông nghiệp hiện đại, công nghệ cao và nông nghiệp xanh. Định hướng này đã được Ban Chấp hành Trung ương Đảng khẳng định mạnh mẽ trong các văn kiện trình Đại hội XIV.

"Vua lò sấy" miền Tây chỉ học hết lớp 9

Ông Dương Xuân Quả - "vua" lò sấy , ông nông dân được người miền Tây gọi bằng cái tên thân thương Năm Nhã.

Ở tuổi 68, mái tóc đã nhuốm màu sương gió, nhưng sự sắc sảo của ông Năm Nhã vẫn vẹn nguyên, như thép đã tôi qua lửa. Vị "vua" không vương miện được xướng danh từ những sáng chế và những mẻ lúa thành công. Hướng đi của ông phù hợp với tư duy chiến lược bán trí tuệ, bán mô hình, bán kinh nghiệm, thay vì chỉ mãi bán nguyên liệu thô.

Cuộc đời của ông Năm Nhã là hành trình kiên trì tự học. Dù việc đến trường dừng lại ở lớp 9 nhưng động lực thôi thúc ông là trái tim thấu hiểu nỗi khổ sâu sắc của người làm nông, nhất là nỗi lo trắng tay khi mưa đột ngột đổ xuống trong vụ thu hoạch.

Niềm trăn trở đã thúc đẩy ông lao vào nghiên cứu, thử nghiệm sau những năm tháng lăn lộn qua nhiều nghề mưu sinh từ nấu rượu, ấp vịt cho đến làm bánh.

"Khi ấy tôi mê nhất vẫn là chế tạo cơ khí. Tôi hay mày mò, hay tìm hiểu và đặt câu hỏi cho những thứ máy móc mà tôi tìm thấy hoặc được nhìn thấy", ông Năm Nhã kể. 

Bước ngoặt lớn đến khi ông rời quê lên TPHCM làm thuê trong xưởng cơ khí của Đài Loan (Trung Quốc). Qua nhiều năm làm việc vất vả, người nông dân miền Tây đó đã tự học thành thạo kỹ thuật hàn, sửa chữa cơ khí. 

Năm 2003, ông quyết định trở về quê nhà, nơi ông nhận thấy lò sấy lúa loại 5-8 tấn phổ biến lúc bấy giờ hoạt động kém hiệu quả, tiêu tốn nhiên liệu trầm trọng. Với con mắt của một thợ cơ khí lão luyện và trái tim của một nông dân, ông Năm Nhã nhanh chóng phát hiện ra nút thắt kỹ thuật là các lò sấy cũ thiếu oxy để cháy, không đạt nhiệt độ cần thiết và tỏa nhiệt không đều do thiết kế cánh quạt không đúng kỹ thuật. 

Bao nhiêu lần thử nghiệm, bao nhiêu lần "về mo", ông vẫn không lùi bước. Đến năm 2002, chiếc lò sấy lúa cải tiến không trở mẻ ra đời, một thành quả của sự kết hợp giữa kinh nghiệm thực tiễn và kiến thức tự học.

Sáng chế của ông Năm Nhã tập trung vào 2 cải tiến cốt lõi làm thay đổi hiệu suất cỗ máy. Thứ nhất, về thiết kế cánh quạt và luồng gió, ông mày mò tìm ra công thức cải tiến bộ phận cánh quạt, tạo gió mạnh hơn và thay đổi cách lắp đặt chúng theo hướng tạo ra luồng gió đi từ dưới lên theo vòng xoắn xoay đều trong lò sấy.

Một cánh quạt máy sấy được ông Năm Nhã triển khai từ bản vẽ đến sản phẩm thực tế (Ảnh: Hoàng Duật). 

"Vua lò sấy" giải thích, luồng gió này giúp nhiên liệu (thường là trấu) cháy sạch và đều, tạo nhiệt cao, tỏa đều lên lớp lúa bên trên. Đây là kỹ thuật vô cùng tinh tế, đảm bảo lúa sấy khô mà hạt gạo không bị nứt, gãy, đạt phẩm chất cao, đáp ứng yêu cầu xuất khẩu.

Thứ hai, vấn đề tăng hiệu suất và giảm chi phí. Nhờ cải tiến của ông Năm Nhã, lò công suất 8 tấn có thể tăng lên 12 tấn, thời gian sấy giảm từ 12 tiếng xuống còn 8 tiếng. Với lò công suất 150 tấn, quá trình sấy có thể rút ngắn còn 6 tiếng.

"Vua" lò sấy phân tích thêm, quan trọng nhất là lượng dầu chạy động cơ làm xoay quạt gió giảm từ 1,8 lít xuống còn 1,2 lít và nhiên liệu trấu làm chất cháy trong lò cũng giảm 30%. Chi phí sấy một tấn lúa giảm từ 120.000 đồng xuống chỉ còn 60.000 đồng với lò sấy công suất lớn.

Thế là chiếc lò sấy của ông đã giúp lúa sấy bảo quản trên 12 tháng và hệ thống băng tải tự động hóa giúp giảm nhân công hiệu quả. Thành quả này đã được ghi nhận khi lò sấy lúa của ông giành giải nhất cuộc thi sáng chế năm 2014 của Bộ Khoa học và Công nghệ.

Thương hiệu lò sấy Năm Nhã sau đó nhanh chóng lan rộng ra hơn 60 tỉnh, thành trong nước. Năm 2007, "vua lò sấy" thành lập công ty mang tên mình rồi mở rộng quy mô sản xuất và lắp ráp lò sấy công suất lớn.

Hơn 5.000 chiếc lò sấy mang thương hiệu của ông đã chính thức đặt chân đến Campuchia, Lào, Myanmar. 

Thành quả các sáng chế được ông giữ gìn trang trọng trong nhà (Ảnh: Hoàng Duật). 

Và khi nhắc về bài toán bản quyền tri thức, thứ vốn khiến hàng nghìn doanh nghiệp Việt phải đau đầu khi "mang chuông đi đánh xứ người", ông Năm Nhã lại mỉm cười xem đó là chuyện nhẹ tênh.

Ông quả quyết bản thân luôn sẵn lòng chia sẻ bản vẽ, thậm chí cho mượn cả thước đo cho bất kỳ ai, kể cả thợ kỹ thuật muốn đến học hỏi công nghệ lò sấy.

"Người ta có thể sao chép vật chất, từ những tấm thép vô tri đến những động cơ chuyển động, nhưng không bao giờ lấy đi được khối óc đã qua hàng chục năm thất bại và những quy trình đã được đúc kết bằng cả đời người", ông nói. 

Ông Năm Nhã giải thích không bán một chiếc lò sấy thuần túy mà là bán giải pháp và kinh nghiệm sống và những sáng chế độc quyền đã được tôi luyện qua thực tiễn ruộng đồng. Ông Năm âm thầm đặt niềm tin vào một tầm nhìn mới, thay đổi tư duy từ việc bán sản phẩm thô đến việc học cách "đóng gói" trí tuệ và quy trình thành những sản phẩm cao cấp để xuất khẩu. Với ông, đó là con đường độc đạo và ngắn nhất để nông dân Việt thực sự làm chủ giá trị nông sản trên thị trường toàn cầu.

Lời cảm thán của vị giáo sư đầu ngành

Khi đã nắm giữ trong tay công thức làm lò sấy, ông Năm Nhã không dừng lại ở đó mà tiếp tục cuộc hành trình nâng tầm giá trị hạt gạo, quyết tâm biến loại nông sản bình dân thành "ngọc thực" vô giá. Ông nhận ra rằng sấy lúa không chỉ đơn thuần là bảo quản mà phải là một nghệ thuật để gia tăng phẩm cấp và hương vị hạt gạo.

Sau này ông chọn giống lúa OM4900 để khai sinh ra dòng gạo sữa mang tên mình. Điều làm nên sự khác biệt của sản phẩm không nằm ở giống lúa vốn đã quen thuộc mà nằm ở quy trình sấy sữa độc quyền đã được cấp bằng bảo hộ sáng chế. 

Bằng kỹ thuật sấy ở độ ẩm cực thấp, dưới 12%, và quy trình tăng nhiệt đầy kiên nhẫn, ông đã tạo ra hạt gạo trắng đục đặc trưng, giữ trọn vị thơm ngọt, khi nấu cho cơm vẫn dẻo mềm suốt 24 giờ. Gạo sữa hữu cơ của ông không chỉ là một sản phẩm sạch theo nghĩa đen khi nói không với phân hóa học hay thuốc trừ cỏ, mà còn là một mô hình kinh tế bền vững đầy tiềm năng.

Sáng chế ra loại gạo sữa đặc biệt, ban đầu ông Năm Nhã chưa thuyết phục được cộng sự, nhiều người cho rằng cách sấy khác biệt chỉ là thêm thắt quy trình chế biến hạt gạo truyền thống. Không nản lòng, ông lặng lẽ, một mình tiếp tục thử. 

Cho đến một ngày Tết, ông nhận được cuộc gọi của Giáo sư Võ Tòng Xuân: "Năm Nhã ơi, gạo này ăn rất ngon, làm sao để giới thiệu rộng ra". Nhận xét của vị cố giáo sư khi ấy là phần thưởng ngọt ngào nhất với ông.

Câu chuyện của ông Dương Xuân Quả là thách thức thực tế với người nông dân thời đại cạnh tranh toàn cầu, là bài toán phải biến nông sản thô thành sản phẩm có đầu tư trí tuệ, công nghệ cao. Ông "vua lò sấy" đã chứng minh, từ bùn đất, một người nông dân không bằng cấp vẫn có thể trở thành một nhà sáng chế, góp phần làm nên giá trị, thương hiệu cao cấp cho hạt gạo Việt Nam. 

Nói về nhà sáng chế nông dân đó, ThS Lê Thanh Phong, Phó Viện trưởng Viện Biến đổi khí hậu (ĐH An Giang, ĐHQG TPHCM) cho biết, mô hình sản xuất của ông Năm Nhã chính là hiện thực hóa của lộ trình nông nghiệp hữu cơ và chế biến sâu. Đây không chỉ là xu hướng mà là con đường tất yếu để tối ưu hóa chi phí và bảo vệ thương hiệu Việt trên trường quốc tế.

ThS Lê Thanh Phong cho rằng việc ứng dụng công nghệ cao và chuyển đổi số là giải pháp then chốt để rút ngắn khoảng cách giữa người sản xuất và tiêu dùng.

Ông khẳng định: "Nông nghiệp xanh cần được xây dựng trên nền tảng văn hóa và lịch sử. Việc tiêu thụ sản phẩm không chỉ là bán nông sản, mà là truyền tải bản sắc riêng và lợi thế cạnh tranh khác biệt".

Cũng theo ông Phong, Việt Nam cần định vị lại nền nông nghiệp theo tiêu chí chất lượng cao, tiệm cận các quốc gia phát triển để xây dựng thương hiệu quốc gia vững chắc. Khi đó, sản phẩm nông nghiệp Việt không chỉ là niềm tự hào của người sản xuất mà còn là đưa trí tuệ Việt thành nguồn tài nguyên xuất khẩu vô giá.