Xoay xở sau tuổi nghỉ hưu

"Nhớ lắm, rõ đến từng nghìn đồng", bà Đoàn Thanh ở Hà Nội kể về tháng lương hưu đầu tiên lãnh tháng 9/2020.

Sáu năm sau ngày nhận sổ hưu trí, người phụ nữ 61 tuổi vẫn duy trì một ngày ba công việc để trang trải sinh hoạt: tạp vụ nửa ngày trong văn phòng ở Tây Sơn, đi giao hàng buổi sáng và phụ chồng khâu sửa giày ở Thanh Xuân.

Bà Thanh tham gia bảo hiểm xã hội 21 năm 6 tháng, khởi điểm năm 1998 là công nhân kiểm nghiệm một xí nghiệp bóng đèn phích nước. Bà mẹ hai con thường làm ca đêm, từ 18h tới rạng sáng hôm sau mới rời nhà máy. Công nhân thời đó vẫn đùa nhau "đi làm tuần không thứ, tháng không ngày, giờ đi thì có giờ về thì không".

Thu nhập eo hẹp, nhưng xí nghiệp quốc doanh vẫn là lựa chọn hàng đầu của nhiều lao động sau thời bao cấp. 10 năm sau, bà Thanh chuyển sang nấu ăn cho một công ty tư nhân với thu nhập hơn 3 triệu đồng, đóng bảo hiểm xã hội (BHXH) mức thấp nhất.

Hơn nửa tháng lương hưu đầu tiên bà Thanh dùng trả tiền điện nước, phí dịch vụ, nửa còn lại xoay sang đi chợ vài buổi là hết. Nghỉ việc đúng năm đại dịch bùng phát, bà xin làm tạp vụ văn phòng để có thêm chi phí sinh hoạt và nuôi con học năm cuối đại học.

Sáu năm qua, cặp vợ chồng hết tuổi lao động trên lý thuyết vẫn duy trì đôi ba công việc mỗi ngày. Vợ dậy sớm đi giao hàng xong phụ chồng khâu giày dép, cuối giờ chiều tất tả đến văn phòng làm tạp vụ tối mới về. Người chồng nhận sửa giày còn chạy thêm xe ôm trong nội thành. Nhưng những cuốc xe cuối tháng 3 của ông cũng thưa dần khi xăng đội giá, cùng một cung đường trước đổ 70.000 đồng đã đầy ăm ắp nay 80.000 mới được lưng bình.

Bà Thanh rất sợ ốm. Một lần nằm viện "bay mất" 3-4 tháng lương hưu. Dù được bảo hiểm y tế hỗ trợ, có những loại thuốc vẫn phải mua ngoài 700.000 đồng một liều.

Sau hai kỳ điều chỉnh, mức lương hưu hiện hưởng của bà lên 2.299.100 đồng và sẽ tăng tiếp vào ngày 1/7. Bộ Nội vụ đang đề xuất thay đổi cách thức điều chỉnh lương hưu theo hướng áp dụng cả mức tăng theo tỷ lệ % và số tiền tuyệt đối để khắc phục bất cập, giảm khoảng cách lương hưu cao thấp. Nếu chọn phương án đầu với mức tăng 4,5% và 200.000 đồng, mỗi tháng bà Thanh có thêm hơn 303.000 đồng trên mức hiện hưởng. Nếu chốt phương án hai mức 8%, những người nhóm lương hưu thấp như bà chỉ được 184.000 đồng.

"Tăng là mừng", bà Thanh nói, hồi hộp đợi không biết khoản tăng sẽ là bao nhiêu.

Không thể xoay sở đi làm khi đã 76 tuổi, bà Đào Thị Khuê, ở phường Cầu Giấy, mỗi tháng chia lương hưu 6 triệu đồng cho các khoản cố định: thuốc thấp khớp, tiền đình 620.000 đồng; đi chợ không quá 5.000.000 đồng... Còn lại tích góp lo ba đám giỗ lớn với các em, thêm vài khoản giỗ chạp với họ hàng trong năm.

Lương hưu là khoản duy nhất bà trông vào để lo mọi chi phí sinh hoạt giữa thành phố có chỉ số sinh hoạt (SCOLI) đắt đỏ nhất nước, theo thống kê công bố năm 2024. "Khéo thu vén thì vẫn sống được", bà cười, nói quen xoay sở khi con cái đều là lao động tự do. Dẫu sao có lương hưu "vẫn dễ thở" hơn những người không hưu trí hoặc mức tiền hưởng thấp hơn.

Thống kê của Bộ Nội vụ lương hưu bình quân từ ngân sách là 5,7 triệu đồng và từ Quỹ Bảo hiểm xã hội đạt 6,7 triệu đồng. Mức hưu trí bà Khuê hiện hưởng thuộc nhóm trung bình, cao hơn lương tối thiểu vùng I khoảng 11%. Khoản này đã nâng dần sau 22 năm bà nghỉ hưu với mức ban đầu hơn 300.000 đồng.

Những năm son trẻ, bà Khuê làm công nhân cầu đường rồi chuyển sang xí nghiệp vệ sinh môi trường. Mất sức sau một tai nạn giao thông, bà chọn nghỉ hưu sớm năm 2004 lúc 54 tuổi với 24 năm tham gia BHXH. Người mẹ khi ấy xách cái hộp đựng thuốc lá, phích nước ra đầu Cầu Giấy bán hàng rong cho khách đi đường. Cuối tuần, bà bắt xe bus lên Văn Miếu bán cho khách du lịch.

Với những người nhận hưu trí thuộc nhóm trung bình như bà Khuê, khoản tiền nhận thêm mỗi tháng không chênh lệch nhiều giữa hai phương án. Bà có thêm 470.000 đồng trên nền hiện hưởng nếu tăng 4,5% cộng 200.000 đồng; hưởng 480.000 đồng nếu cấp thẩm quyền chốt phương án hai tỷ lệ 8%.

"Bên nào cao hơn thì tốt, thêm đồng nào mừng đồng ấy", bà nói.

Có thêm tiền mỗi tháng, bà cụ cũng thích, nhưng sẽ yên tâm hơn nếu giá cả không tăng trước khi lương hưu được điều chỉnh. Mỗi lần đi chợ bà phải cân nhắc khi mỗi lạng thịt ba chỉ đã lên 15.000 đồng, sau Tết có thời điểm 17.000 đồng. Giá hàng hóa tăng liền thiết lập mặt bằng mới, khó mà hạ.

Sống nơi có mức chi tiêu thấp hơn, bà Vũ Thị Yến, ở Thanh Hóa - người có lương hưu 7,4 triệu đồng mỗi tháng, vẫn chung nỗi lo hàng hóa tăng giá như bà Khuê ở Thủ đô. Bà điểm lại giá đổi gas tăng từ 380.000 lên 410.000 đồng/bình, thực phẩm mỗi món thêm dăm bảy nghìn, đến mỗi tập vàng mã cũng từ 2.000 lên 5.000 đồng. Mỗi món vài nghìn đến vài chục nghìn, cộng lại sẽ thành hàng trăm nghìn, là khoản đáng kể với vợ chồng ở nông thôn mà chỉ một người có hưu trí.

"Lương hưu chưa tăng nhưng hàng hóa đã ùn ùn tăng giá, mà không riêng một thứ, cái này kéo theo cái kia cùng lên", bà nói.

Vợ chồng bà chọn cắt giảm các khoản không cần thiết, như mì tôm, nấu đồ ăn sáng ở nhà, giảm dùng gas và chuyển qua bếp củi. Nhưng có những thứ không thể ngừng mua, như thuốc cố định hàng tháng cho một số chứng bệnh người già. Không muốn phiền con cái cũng đang vật lộn với công việc ở Thủ đô, bà Yến xoay sang hái rau củ trong vườn nhà đi chợ phiên bán. Mùa nào thức ấy, khi quả bưởi, lúc mớ mồng tơi, chục trứng gà, ngày Tết cắt thêm lá dong gói bánh. Mỗi phiên chợ thêm vài chục nghìn đồng để đổi mua thịt cá. Với bà, dẫu sao sống với người ở quê vẫn "dễ thở" hơn thành phố.

Bà Yến từng là giáo viên mầm non, nghỉ hưu từ năm 2013 sau 33 năm 6 tháng đóng BHXH. Hưởng tỷ lệ lương hưu tối đa 75% với 4,2 triệu đồng mỗi tháng, bà nhận thêm khoản trợ cấp cho những năm đóng vượt trần BHXH. Để duy trì thu nhập và chuẩn bị cho những năm sau này, bà Yến từng ra Hà Nội làm giúp việc gia đình 5 năm. Đến khi các con tốt nghiệp đại học đi làm, bà mới trở về quê.

Tổng kết thi hành Nghị định 75 năm 2024 về điều chỉnh lương hưu, trợ cấp BHXH, trợ cấp hàng tháng, Bộ Nội vụ đánh giá áp dụng mức tăng tương đối (%) ngày càng làm gia tăng khoảng cách chênh lệch lương hưu giữa những người đang thụ hưởng. Cơ quan này đề xuất thay đổi cách thức điều chỉnh theo hướng áp dụng cả mức tăng theo tỷ lệ % và số tiền tuyệt đối để khắc phục bất cập.

GS Giang Thanh Long, giảng viên cao cấp Trường Đại học Kinh tế quốc dân, đánh giá mỗi phương án đều có lợi - hại riêng. Tăng đồng đều 8% tất cả nhóm hưởng cùng tỷ lệ, song người có mức lương hưu cao hưởng càng cao và ngược lại, nhóm hưu trí thấp nhận thêm không nhiều. Trong khi nếu chọn tăng tỷ lệ 4,5% cộng 200.000 đồng về nguyên tắc sẽ tốt hơn cho người có mức lương hưu thấp vì tổng số tiền thực nhận nhiều hơn và tỷ lệ cao hơn so với 8%.

Điều chỉnh lương hưu không đơn thuần là tăng đồng đều mà cần hướng tới thu hẹp khoảng cách thu nhập giữa các nhóm, theo ông Long. Với công thức tỷ lệ cộng số tiền tuyệt đối, nhóm lương hưu thấp được điều chỉnh với tỷ lệ thực tế cao hơn; nhóm cao vẫn tăng nhưng với tỷ trọng thấp hơn và với nhóm trung bình thì số tiền nhận thêm giữa hai phương án không chênh nhau nhiều.

"Điều này giúp giảm dần khoảng cách chênh lệch lương hưu ngày càng xa của các nhóm, nhưng không có nghĩa là kéo tới mức ngang bằng nhau mà quan trọng là điều chỉnh sao cho người lương hưu thấp đủ sống chứ không phải chỉ ở mức tối thiểu", ông nhận định, thêm rằng khi mức sống ngày càng tăng lên, cơ quan quản lý có thể tính tới khoản trợ cấp trực tiếp cho những người thuộc nhóm lương hưu thấp để đảm bảo an sinh lâu dài.

Hồng Chiêu